Rozstanie
Przemoc psychiczna w związku. Jak wygląda i co mówi prawo
paź
Przemoc psychiczna może trwać latami w domu, w którym nikt nikogo nie uderzył nawet podczas ostrych kłótni. Osoba doświadczająca takiej przemocy przez długi czas może opisywać swój związek jako trudny i wymagający dużej cierpliwości. Słowo przemoc kojarzy się jej z siniakami, interwencją policji i krzykiem słyszanym przez sąsiadów. Codzienność może tymczasem składać się z drobnych uwag, wielodniowej ciszy i sprawdzania nastroju drugiej osoby przed każdą rozmową. Każde z tych zachowań osobno łatwo wytłumaczyć zmęczeniem, stresem w pracy czy trudnym charakterem partnera lub partnerki. Obraz przemocy pojawia się dopiero po zestawieniu ich ze sobą i spojrzeniu na to, co przez lata zmieniły w osobie doświadczającej. Z perspektywy psychologa sądowego ślady przemocy psychicznej wyglądają inaczej niż ślady przemocy fizycznej, bo w miejscu obdukcji pojawiają się wiadomości i relacje świadków. Opiszę formy przemocy psychicznej w związku oraz skutki, jakie może zostawiać u dorosłych i u dzieci. Wyjaśnię też, jak przemoc psychiczną definiuje ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej i kiedy zachowanie może wypełniać znamiona przestępstwa znęcania się.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Przemoc, która nie zostawia śladów na ciele
Przemoc psychiczna działa przez słowa, ton i milczenie, których nie da się sfotografować ani pokazać lekarzowi. Osoby z zewnątrz widzą jedynie wycinek tej relacji i mogą znać partnera jako kogoś uprzejmego i troskliwego. Różnica między obrazem publicznym a codziennością w domu może sprawiać, że osoba doświadczająca przemocy zaczyna wątpić we własną ocenę sytuacji. Przemoc psychiczna narasta przy tym stopniowo, przez co trudno wskazać dzień, w którym zwykłe napięcie zmieniło się w coś groźniejszego. Pierwsze uwagi mogą dotyczyć ubrania lub sposobu mówienia przy znajomych i brzmieć jak troska o dobre wrażenie. Po kilku latach podobne komentarze mogą obejmować pracę, wychowanie dzieci oraz każdą samodzielnie podjętą decyzję.
Osoba żyjąca w takiej relacji może przyzwyczajać się do kolejnych zmian, bo każda z nich jest niewielka w porównaniu z poprzednim etapem. Dodatkową trudnością może być brak jednego zdarzenia, które dałoby się opowiedzieć innym jako wyraźny dowód krzywdy. Na pytanie znajomych o konkretne zdarzenie trudno odpowiedzieć bez opowiadania o drobiazgach, które bez szerszego tła brzmią niewinnie. Wstyd utrudniający mówienie o takich drobiazgach opisuję we wpisie o tym, dlaczego ofiara przemocy obwinia siebie.
Jak może wyglądać przemoc psychiczna na co dzień
Przemoc psychiczna przybiera wiele form, które mogą występować osobno lub przeplatać się ze sobą w jednej relacji. Poniższe opisy dotyczą zachowań powtarzających się w czasie, gdyż pojedyncza przykra uwaga podczas kłótni zdarza się w wielu związkach.
Krytyka, ośmieszanie i poniżanie
Jedną z form przemocy psychicznej może być stała krytyka dotycząca wyglądu, inteligencji, gotowania czy sposobu wychowywania dzieci. Uwagi mogą pojawiać się także przy innych ludziach i przybierać formę żartu, po którym trudno zaprotestować bez wyjścia na osobę przewrażliwioną. Sprzeciw może wtedy spotkać się z odpowiedzią o braku dystansu do siebie lub poczucia humoru. Poniżanie może dotyczyć również kompetencji zawodowych, wykształcenia czy pochodzenia i wracać podczas każdej poważniejszej rozmowy. Po latach takich komentarzy część osób zaczyna mówić o sobie słowami partnera, opisując się jako nieporadne lub niezdolne do samodzielnego życia.
Kontrolowanie i sprawdzanie
Kontrola może polegać na sprawdzaniu telefonu, czytaniu wiadomości, śledzeniu lokalizacji i oczekiwaniu natychmiastowej odpowiedzi na każdy telefon. Spóźnienie z pracy o kwadrans może wymagać szczegółowych wyjaśnień, a spotkanie ze znajomymi wcześniejszego uzgodnienia terminu i godziny powrotu. Takie zachowania mogą być przedstawiane jako zazdrość i troska o bezpieczeństwo, co przez długi czas utrudnia dostrzeżenie w nich kontroli. Z czasem osoba kontrolowana może sama zacząć informować partnera o każdym wyjściu, żeby uniknąć późniejszych pytań i pretensji.
Zastraszanie i groźby
Zastraszanie może obywać się bez krzyku i przybierać postać trzaskania drzwiami, uderzania pięścią w stół czy rzucania przedmiotami. Groźby mogą dotyczyć odejścia, odebrania dzieci lub ujawnienia prywatnych informacji w razie sprzeciwu drugiej osoby. Zdania w rodzaju „pożałujesz tej decyzji” czy „zostaniesz z niczym” mogą działać długo po ich wypowiedzeniu i zostają w pamięci jako realne ryzyko. Osoba zastraszana może stopniowo rezygnować z wyrażania własnego zdania i przewidywać reakcję drugiej strony z dużym wyprzedzeniem. Stan ciągłej gotowości pozostający niekiedy po takim związku omawiam przy hiperczujności po toksycznym związku.
Odbieranie zaufania do własnej pamięci
Jedną z trudniej rozpoznawalnych form przemocy psychicznej może być zaprzeczanie zdarzeniom, które druga osoba dobrze pamięta. Słowa wypowiedziane wczoraj mogą zostać przedstawione jako nieporozumienie, a reakcja na nie jako dowód przewrażliwienia lub problemów z pamięcią. Powtarzane przez lata zaprzeczanie może prowadzić do ciągłego sprawdzania własnych wspomnień i pytania bliskich o przebieg dawnych rozmów. Zjawisko określane jako gaslighting może obejmować także przekonywanie otoczenia o niestabilności emocjonalnej osoby doświadczającej przemocy. Odmianę polegającą na budowaniu obrazu osoby chorej opisuję we wpisie o wpieraniu choroby psychicznej przez narcyza.
Obwinianie i wzbudzanie poczucia winy
Przemoc psychiczna może polegać także na przerzucaniu odpowiedzialności za każdy konflikt na drugą osobę. Wybuch złości może zostać przedstawiony jako reakcja na jej zachowanie, a jej smutek jako próba manipulowania partnerem. Pretensje mogą obejmować sprawy odległe w czasie, przywoływane przy każdej kolejnej różnicy zdań jako dowód dawnych win. Z czasem osoba obwiniana może przepraszać za rzeczy, których nie zrobiła, żeby szybciej zakończyć napięcie w domu.
Milczenie jako kara
Przemoc psychiczna może przybierać również postać wielodniowego milczenia, które pojawia się po sprzeciwie, odmowie czy zwykłej różnicy zdań. Druga osoba nie zna czasu trwania takiej kary ani warunków, po spełnieniu których partner znów zacznie się odzywać. W domu może panować wtedy napięcie odczuwalne także dla dzieci, które niekiedy przekazują między rodzicami podstawowe informacje. Koniec milczenia może zależeć wyłącznie od decyzji osoby milczącej i nastąpić równie nagle jak jego początek.
Odcinanie od bliskich i kontrola pieniędzy
Dwie formy przemocy psychicznej opisuję w osobnych wpisach z uwagi na to, że ich przebieg i skutki wymagają dokładniejszego omówienia. Pierwsza dotyczy stopniowego ograniczania kontaktów z rodziną i przyjaciółmi, które opisuję przy izolacji od bliskich w przemocy psychicznej. Druga obejmuje kontrolę nad pieniędzmi, pracą i informacjami o majątku, a jej formy przedstawiam we wpisie o przemocy ekonomicznej. Obie formy mogą wzmacniać pozostałe, gdyż osoba bez wsparcia bliskich i bez własnych pieniędzy ma mniej możliwości sprzeciwu.
Dlaczego po awanturze przychodzi czułość?
Przemoc psychiczna może przeplatać się z okresami spokoju, w których partner jest czuły, uważny i zaangażowany w życie rodziny. Po trudnych dniach mogą pojawić się przeprosiny i zapewnienia o zmianie, które przywracają nadzieję na powrót do początków związku. Spokój może jednak trwać krótko i napięcie zaczyna wtedy narastać od nowa w odpowiedzi na z pozoru zwyczajną sytuację. Przeplatanie się krzywdy z czułością może silnie przywiązywać, ponieważ nagroda pojawiająca się nieregularnie i nieprzewidywalnie wzmacnia oczekiwanie na kolejny dobry moment. Osoba doświadczająca przemocy może wtedy pamiętać przede wszystkim dobre okresy i traktować trudne jako wyjątek od reguły.
Okresy spokoju mogą też utrudniać rozmowę z bliskimi, bo opowieść o krzywdzie pojawia się akurat wtedy, gdy w domu panuje zgoda. Silne przywiązanie mimo doznawanej krzywdy psychologia opisuje jako więź traumatyczną, której poświęciłam osobny wpis o tęsknocie po rozstaniu. Wpływ takich okresów na decyzję o zakończeniu związku omawiam przy pytaniu, jak odejść od narcyza.
Kiedy konflikt zamienia się w przemoc psychiczną
Kłótnie i chwile wzajemnej złości pojawiają się w wielu bliskich związkach i same w sobie nie przesądzają o przemocy. W zwykłym konflikcie obie strony mogą wyrażać złość, stawiać warunki i wycofać się z kłótni bez obawy o to, co wydarzy się później. Relacja przemocowa może różnić się od niego asymetrią, ponieważ prawo do gniewu i do ostatniego słowa ma w niej głównie jedna osoba. Druga strona może dostosowywać swoje zachowanie do reakcji partnera i z czasem przestać zgłaszać sprzeciw nawet w sprawach dla siebie ważnych.
Znaczenie ma także czas trwania, bo przemoc psychiczna składa się zazwyczaj z zachowań powracających przez miesiące i lata w podobnej postaci. Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej dopuszcza jednak uznanie za przemoc również działania jednorazowego, jeśli spełnia ono pozostałe warunki definicji. Sygnałem może być również lęk pojawiający się przed powrotem partnera do domu, przed rozmową o pieniądzach czy przed wyrażeniem własnego zdania. Zmęczenie kłótniami różni się od stanu, w którym każda rozmowa wymaga wcześniejszego planowania słów i przewidywania reakcji drugiej osoby.
Przemoc psychiczna trwająca po rozstaniu może przenieść się do sprawy o dziecko i do pism składanych przez drugą stronę. Sposoby działania osoby manipulującej w postępowaniu rodzinnym oraz odpowiedzi na jej kolejne ruchy opisuję w e-booku, którego integralną częścią jest autorski Model Bajsarowicz.
Co przemoc psychiczna może zmienić w osobie, która jej doświadcza
Skutki przemocy psychicznej mogą ujawniać się stopniowo i utrzymywać długo po zakończeniu związku, także u osób dobrze funkcjonujących w pracy. U części osób pojawia się stała gotowość na zagrożenie, kłopoty ze snem i napięcie w ciele, które nie mija mimo zmiany miejsca zamieszkania. Inne mogą tracić zdolność do podejmowania prostych decyzji, gdy przez lata każdy samodzielny wybór spotykał się z krytyką lub kpiną. Utratę poczucia sprawczości po takim związku psychologia określa jako wyuczoną bezradność, która może dotyczyć także spraw zupełnie drobnych.
Przemoc psychiczna trwająca latami może prowadzić do złożonej reakcji na traumę, w której obok lęku pojawiają się wstyd i trudność w zaufaniu ludziom. Część osób dostrzega skalę przemocy dopiero kilka miesięcy po rozstaniu, kiedy znika konieczność codziennego dostosowywania się do drugiej osoby. Odzyskiwanie zaufania do własnej oceny może trwać dłużej niż samo wyprowadzenie się ze wspólnego mieszkania.
Dziecko w domu, w którym trwa przemoc psychiczna
Przemoc psychiczna między dorosłymi może dotyczyć także dzieci, nawet jeśli żadne słowo nie zostało skierowane bezpośrednio do nich. Dziecko może słyszeć ośmieszanie jednego z rodziców, wyczuwać napięcie przed powrotem drugiego i obserwować dni, w których dorośli ze sobą nie rozmawiają. Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej wprost zalicza do osób doznających przemocy małoletnich, którzy są jej świadkami.
U części dzieci napięcie może ujawniać się w postaci bólów brzucha, kłopotów ze snem lub wycofania z kontaktów z rówieśnikami. Inne dzieci mogą stawać się nadmiernie grzeczne i bardzo uważnie obserwować nastrój dorosłych, starając się nikogo nie zdenerwować. Reakcje ciała pojawiające się niekiedy u dziecka w takiej sytuacji omawiam przy objawach stresu u dziecka w konflikcie rodziców. Dorastanie w takim domu może sprawić, że kontrola i milczenie jako kara będą później wydawać się dziecku zwyczajną częścią bliskiej relacji.
Przemoc psychiczna w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej
Od 22 czerwca 2023 roku obowiązuje ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej, która zastąpiła wcześniejsze pojęcie przemocy w rodzinie. Ustawa określa jako przemoc domową jednorazowe lub powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną sprawcy. Takie działanie musi przy tym naruszać prawa lub dobra osobiste osoby, która doznaje przemocy domowej. Wśród przykładów ustawa wymienia zachowania naruszające godność, powodujące szkody na zdrowiu psychicznym oraz wywołujące cierpienie lub krzywdę. Definicja obejmuje też istotne naruszanie prywatności i wzbudzanie poczucia zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, także za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Nowe przepisy wyodrębniły przemoc ekonomiczną oraz cyberprzemoc, które wcześniej nie miały osobnego miejsca w definicji.
Krąg osób objętych ochroną obejmuje między innymi małżonków, także byłych, osoby żyjące wspólnie oraz osoby pozostające obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej. Ochrona nie zależy przy tym od wspólnego zamieszkiwania, przez co może dotyczyć także byłych partnerów mieszkających osobno. Podejrzenie przemocy domowej może prowadzić do wszczęcia procedury Niebieskiej Karty przez policję, ośrodek pomocy społecznej, szkołę czy placówkę ochrony zdrowia. Znaczenie tej dokumentacji w sprawie o rozwód opisuję we wpisie o tym, czy Niebieska Karta może być dowodem w sprawie rozwodowej. Przepisy przewidują również środki ochrony, takie jak nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania czy zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy.
Kiedy przemoc psychiczna staje się przestępstwem znęcania się
Na gruncie kodeksu karnego przemoc psychiczna może stanowić przestępstwo znęcania się z art. 207 § 1, które dotyczy osoby najbliższej lub pozostającej w stosunku zależności od sprawcy. Przepis przewiduje karę pozbawienia wolności od trzech miesięcy do pięciu lat, a przestępstwo jest ścigane z urzędu. Kodeks nie zawiera listy zachowań, które składają się na znęcanie psychiczne, przez co każda sprawa wymaga oceny konkretnych okoliczności. Przy takiej ocenie mogą mieć znaczenie intensywność zachowań, czas ich trwania oraz skutki dla osoby pokrzywdzonej. Zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa można złożyć na policji lub w prokuraturze, także wtedy, gdy przemoc nie zostawiła śladów fizycznych. Uporczywe nękanie po zakończeniu związku kodeks ujmuje w osobnym przepisie, który omawiam we wpisie o stalkingu po rozstaniu.
Przemoc psychiczna w sprawie rozwodowej i w sprawie o dziecko
Przemoc psychiczna może mieć znaczenie zarówno w sprawie rozwodowej, jak i w postępowaniu dotyczącym opieki nad dzieckiem oraz kontaktów. W sprawie rozwodowej może zostać przedstawiona jako przyczyna rozkładu pożycia, a w razie wniosku o orzeczenie winy jako zachowanie obciążające drugiego małżonka. Sąd może oprzeć się na wiadomościach, nagraniach, zeznaniach świadków oraz dokumentacji z procedury Niebieskiej Karty czy leczenia. Sposób przedstawienia przemocy w piśmie procesowym omawiam przy opisywaniu zachowań narcyza w piśmie do sądu, a uzasadnienie pozwu przy pozwie o rozwód z narcyzem.
W sprawie o dziecko znaczenie może mieć przede wszystkim to, jak przemoc między dorosłymi wpływa na codzienność i bezpieczeństwo dziecka. Specjaliści opiniujący w takiej sprawie mogą odnieść się do relacji dziecka z każdym z rodziców oraz do wpływu konfliktu na jego funkcjonowanie. Osoba doświadczająca przemocy może przy tym wypadać w postępowaniu gorzej od sprawcy, gdyż długotrwały stres widać w jej wypowiedziach i zachowaniu. Przyczyny tej różnicy wyjaśniam we wpisie o tym, dlaczego po rozstaniu z narcyzem ofiara wygląda gorzej.
Przemoc psychiczna po rozstaniu
Zakończenie związku nie musi kończyć przemocy psychicznej, zwłaszcza gdy rodziców łączy wspólne dziecko i konieczność kontaktu. Krytyka i groźby mogą przenieść się do wiadomości dotyczących spraw dziecka, przekazań i wspólnych wydatków. Część zachowań może przybierać formę zgłoszeń do instytucji, rozpowszechniania nieprawdziwych informacji wśród znajomych lub wielogodzinnych telefonów. Po wyprowadzce może pojawić się poczucie, że zmieniło się jedynie miejsce zamieszkania przy niezmienionym sposobie traktowania. Zachowania drugiej strony w pierwszych miesiącach omawiam przy tym, jak narcyz zachowuje się po rozstaniu, a ograniczanie kontaktu przy zasadzie zero kontaktu z narcyzem.
FAQ. Pytania o przemoc psychiczną w związku
Czy przemoc psychiczna jest przestępstwem?
Przemoc psychiczna wobec małżonka, partnera czy członka rodziny może stanowić przestępstwo znęcania się psychicznego z art. 207 § 1 kodeksu karnego. Ocena zależy od charakteru zachowań, ich nasilenia oraz czasu trwania, a samo przestępstwo jest ścigane z urzędu.
Czy jednorazowe zachowanie może zostać uznane za przemoc domową?
Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej obejmuje zarówno działania powtarzające się, jak i jednorazowe, jeśli spełniają pozostałe warunki definicji. Pojedyncza kłótnia sama w sobie nie przesądza o przemocy, choć jednorazowe groźby czy poniżenie mogą zostać tak zakwalifikowane.
Czy ustawa chroni byłych partnerów, którzy nie mieszkają razem?
Ustawa obejmuje osoby pozostające obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej, niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania. Ochroną objęci są również byli małżonkowie, przez co przemoc po rozstaniu może zostać objęta procedurą Niebieskiej Karty.
Po czym odróżnić przemoc psychiczną od zwykłego konfliktu?
Zwykły konflikt dotyczy konkretnej sprawy i pozwala obu stronom wyrazić złość bez obawy o odwet w kolejnych dniach. Przemoc psychiczna może wyróżniać się powtarzalnością, przewagą jednej osoby oraz lękiem, który zmienia codzienne zachowanie drugiej.
Czy dziecko, które słyszy awantury, doznaje przemocy?
Ustawa zalicza do osób doznających przemocy domowej małoletniego, który jest świadkiem przemocy wobec bliskiej mu osoby. Skutki napięcia między rodzicami mogą dotykać dziecko także wtedy, gdy samo nie słyszy obraźliwych słów skierowanych do siebie.
Narcyz w sądzie. Jak ochronić siebie i dzieci
Opisane formy przemocy psychicznej mogą wrócić w postępowaniu sądowym jako zarzuty odwrócone przeciwko osobie, która ich doświadczała. Przygotowanie do sprawy z taką osobą, przykłady postępowań oraz sposoby odpowiadania na jej pisma opisuję w e-booku poniżej, którego integralną częścią jest autorski Model Bajsarowicz.
Pozdrawiam serdecznie
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
