Narcyz w sądzie
Fałszywa Niebieska Karta w sprawie o dziecko
paź
Niebieska Karta może zostać założona na podstawie jednego zgłoszenia, jeszcze przed wysłuchaniem osoby wskazanej jako stosująca przemoc. Wystarczy uzasadnione podejrzenie przemocy domowej zgłoszone policji, ośrodkowi pomocy społecznej czy szkole. W sprawie o dziecko taka procedura może pojawić się w momencie trudnym do uznania za przypadkowy, na przykład tuż przed rozprawą o kontakty czy badaniem w OZSS. Rodzic objęty procedurą może odbierać ją jako uznanie go za sprawcę przed wysłuchaniem jego wersji zdarzeń. Z perspektywy psychologa sądowego dokumentacja Niebieskiej Karty stanowi w aktach jeden z elementów obrazu rodziny, którego znaczenie zależy od treści i przebiegu procedury. Opiszę, jak przebiega procedura Niebieskiej Karty po zmianach z 2023 roku i w jakich sytuacjach może zostać wykorzystana w konflikcie o dziecko. Wyjaśnię też, jak może się zakończyć i jaką odpowiedzialność przewiduje prawo za świadomie fałszywe oskarżenie.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Od zgłoszenia do posiedzenia grupy diagnostyczno-pomocowej
Procedura Niebieskiej Karty rozpoczyna się z chwilą wypełnienia formularza „Niebieska Karta A” przez przedstawiciela jednego z uprawnionych podmiotów. Formularz wypełnia się przy uzasadnionym podejrzeniu przemocy domowej lub po zgłoszeniu dokonanym przez świadka takiej przemocy. Osoba wypełniająca formularz powinna przeprowadzić rozmowę z osobą doznającą przemocy, a w miarę możliwości także z osobą podejrzewaną o jej stosowanie. Osobie wskazanej jako doznająca przemocy przekazuje się formularz B z informacjami o przysługującej jej pomocy. Formularz A powinien trafić do zespołu interdyscyplinarnego nie później niż w ciągu pięciu dni roboczych od wszczęcia procedury.
Zespół powinien przekazać formularz grupie diagnostyczno-pomocowej w ciągu trzech dni roboczych, a grupa powinna zebrać się w ciągu kolejnych pięciu. Jeśli osoba podejrzewana o stosowanie przemocy nie była obecna przy wszczęciu, powinna zostać o nim zawiadomiona w ciągu trzech dni roboczych. Od wszczęcia do pierwszego wezwania może więc minąć kilkanaście dni, w czasie których rodzic zna jedynie sam fakt istnienia procedury.
Uzasadnione podejrzenie jako próg wszczęcia
Do wszczęcia procedury przepisy wymagają uzasadnionego podejrzenia przemocy domowej, co stanowi próg niższy od udowodnienia przemocy w postępowaniu sądowym. Rolą osoby wypełniającej formularz pozostaje reakcja na zgłoszone zagrożenie bez rozstrzygania, która wersja zdarzeń odpowiada prawdzie. Rozporządzenie nie uzależnia wszczęcia od zgody osoby wskazanej jako doznająca przemocy, choć formularz powinien być wypełniany w jej obecności. Z tego powodu sam fakt założenia Niebieskiej Karty informuje o zgłoszeniu podejrzenia, bez przesądzania o tym, że przemoc rzeczywiście miała miejsce. Różnica między zgłoszeniem a stwierdzeniem przemocy może umykać otoczeniu rodzica, które słyszy o procedurze i traktuje ją jak rozstrzygnięcie.
Narcyz zakładający Niebieską Kartę w toku sprawy o dziecko
Zgłoszenie przemocy może pojawić się w sprawie o dziecko w momencie, który zbiega się z ważnym etapem postępowania. Narcyz może złożyć zawiadomienie kilka dni przed rozprawą o kontakty, przed terminem badania w OZSS lub zaraz po otrzymaniu wniosku drugiego rodzica o zmianę miejsca zamieszkania dziecka. Treść zgłoszenia może opisywać zachowania, które w rzeczywistości mogą dotyczyć samego zgłaszającego, co opisuję szerzej przy projekcji narcyza w sądzie.
Zgłoszenie może zostać złożone także po incydencie wywołanym przez samego narcyza, na przykład po kłótni przy przekazaniu dziecka. Reakcja drugiego rodzica na prowokację może zostać wtedy opisana bez tego, co ją poprzedziło. Taki sposób działania może łączyć się z innymi zgłoszeniami do szkoły, kuratora czy lekarza, które opisuję przy strategii narcyza przy rozwodzie. Kolejność zaprzeczenia, ataku i zamiany ról w takich zgłoszeniach omawiam przy metodzie DARVO w sądzie.
Dlaczego narcyz w roli osoby pokrzywdzonej może brzmieć wiarygodnie?
Osoba zgłaszająca przemoc może opowiadać o zdarzeniach spokojnie, rzeczowo i z poczuciem krzywdy, które budzi współczucie słuchacza. Rodzic objęty zgłoszeniem może reagować złością i chaotycznym tłumaczeniem, bo o zarzutach dowiaduje się nagle i bez przygotowania. Zestawienie tych dwóch postaw może tworzyć obraz odwrotny do rzeczywistego, w którym spokój kojarzy się z prawdą, a wzburzenie z winą. Rolę skrzywdzonej strony, którą narcyz może przyjmować w relacji i w sądzie, opisuję we wpisie o masce ofiary u narcyza. Różnicę w odbiorze emocji przedstawiam także we wpisie o wiarygodności ofiary po rozstaniu z narcyzem.
Zgłoszenia składane w toku sprawy o dziecko należą do sposobów działania osoby manipulującej, które opisuję w e-booku razem z przykładami postępowań. Integralną częścią e-booka jest autorski Model Bajsarowicz, który opisuje działania osoby manipulującej na trzech poziomach.
Dziecko w procedurze Niebieskiej Karty
Jeśli zgłoszenie dotyczy przemocy wobec dziecka, czynności z jego udziałem powinny odbywać się w obecności rodzica lub opiekuna. Gdy o przemoc podejrzewany jest rodzic, rozporządzenie wymaga obecności innej osoby bliskiej lub pełnoletniej osoby wskazanej przez dziecko. W miarę możliwości w działaniach powinien uczestniczyć psycholog, a dziecka nie zaprasza się na posiedzenia grupy diagnostyczno-pomocowej.
Sama rozmowa o przemocy z obcą osobą może być dla dziecka trudnym przeżyciem, zwłaszcza bez wyjaśnienia powodu tej rozmowy. Dziecko może też wcześniej usłyszeć od jednego z rodziców wersję zdarzeń, którą potem powtórzy podczas czynności. Rozbieżność między słowami dziecka a jego zachowaniem wobec rodzica może później mieć znaczenie przy ocenie sytuacji przez specjalistów. Sposób, w jaki relacje dziecka mogą zmieniać się pod wpływem dorosłych, opisuję przy fałszowaniu wspomnień dziecka.
Wezwanie na spotkanie z grupą
Rozporządzenie przewiduje wezwanie osoby podejrzewanej o stosowanie przemocy i analizę sytuacji rodziny w jej obecności. Po spotkaniu grupa powinna wypełnić formularz „Niebieska Karta D”, w którym może zobowiązać tę osobę do działań zmierzających do zmiany zachowania. Spotkania z osobą doznającą przemocy i osobą podejrzewaną powinny być organizowane tak, żeby nie doszło między nimi do kontaktu.
Rozporządzenie nie określa wprost skutków, jakie może mieć niestawiennictwo osoby podejrzewanej o stosowanie przemocy. Nieobecność może jednak zostać odnotowana w dokumentacji procedury, którą sąd rozpatrujący sprawę o dziecko może później otrzymać. Przebieg rozmowy z grupą może zostać opisany w protokole, przez co sposób wypowiadania się o drugim rodzicu ma znaczenie także poza samą procedurą.
Jak może zakończyć się procedura Niebieskiej Karty
Grupa diagnostyczno-pomocowa może opracować indywidualny plan pomocy lub rozstrzygnąć o braku zasadności podejmowania działań. Rozstrzygnięcie o braku zasadności oznacza, że w ocenie grupy zebrane informacje nie uzasadniają dalszych działań w ramach procedury. Zakończenie procedury wymaga sporządzenia protokołu, w którym grupa powinna wskazać przesłanki uzasadniające jej zakończenie. Przepisy przewidują również odstąpienie od dalszych działań, które także powinno zostać udokumentowane protokołem z opisem okoliczności.
Po zakończeniu procedury grupa może prowadzić działania monitorujące, a rozporządzenie nie określa, jak długo mają one trwać. Dla rodzica objętego fałszywym zgłoszeniem protokół kończący procedurę może stać się dokumentem, który później trafi do akt sprawy o dziecko.
Niebieska Karta w aktach sprawy o dziecko
Sąd rozpoznający sprawę o kontakty czy miejsce zamieszkania dziecka może zwrócić się o dokumentację procedury do zespołu interdyscyplinarnego. Dokumentacja może zawierać formularze, protokoły z posiedzeń grupy oraz informacje o sposobie zakończenia procedury. Ocena znaczenia tych dokumentów należy do sądu, który może zestawić je z innymi dowodami, w tym z zeznaniami świadków i opinią specjalistów. Znaczenie może mieć zbieżność dat zgłoszenia z etapami postępowania oraz to, czy treść zarzutów znajduje potwierdzenie w innych źródłach.
Specjaliści przygotowujący opinię w sprawie o dziecko mogą zapoznać się z tą dokumentacją podczas analizy akt poprzedzającej badanie. Wykorzystanie dokumentacji Niebieskiej Karty jako dowodu w sprawie rozwodowej opisuję we wpisie o tym, czy Niebieska Karta może być dowodem w sprawie rozwodowej. Reakcje rodzica na odwrócone zarzuty i ich następstwa w toku sprawy omawiam przy odwracaniu sytuacji w sprawie rodzinnej.
Świadomie fałszywe oskarżenie w świetle prawa karnego
Procedura Niebieskiej Karty nie jest postępowaniem karnym i jej wszczęcie samo w sobie nie oznacza zarzutu popełnienia przestępstwa. Zgłoszenie przemocy policji lub prokuraturze może jednak prowadzić do postępowania karnego, na przykład w sprawie znęcania się z art. 207 kodeksu karnego. Świadome oskarżenie innej osoby przed organem ścigania o przestępstwo, którego nie popełniła, może stanowić przestępstwo z art. 234 kodeksu karnego. Zawiadomienie o przestępstwie, które w rzeczywistości nie zostało popełnione, może wypełniać znamiona przestępstwa z art. 238 kodeksu karnego. Za oba przestępstwa przepisy przewidują grzywnę, karę ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do dwóch lat.
Odpowiedzialność wymaga wykazania, że zgłaszający wiedział o nieprawdziwości swoich twierdzeń, przez co samo umorzenie postępowania wobec oskarżonego rodzica nie przesądza o fałszywym oskarżeniu. Rozpowszechnianie nieprawdziwych zarzutów wśród znajomych czy w szkole może z kolei stanowić zniesławienie z art. 212 kodeksu karnego, ścigane z oskarżenia prywatnego. Te same zachowania mogą też naruszać dobra osobiste, których ochrony można dochodzić w postępowaniu cywilnym.
Gdy zgłoszenie dotyczy prawdziwej przemocy
Procedura Niebieskiej Karty powstała w celu ochrony osób doznających przemocy domowej, w tym dzieci i byłych partnerów. Opisane wyżej sytuacje dotyczą nadużycia procedury i nie zmieniają tego, że zgłoszenie pozostaje dla części osób pierwszym krokiem do uzyskania ochrony. Rodzic doświadczający przemocy może obawiać się, że druga strona przedstawi jego zgłoszenie jako fałszywe i obliczone na wygraną w sądzie. Formy przemocy mogące stać za prawdziwym zgłoszeniem opisuję we wpisie o tym, jak wygląda przemoc psychiczna w związku.
FAQ. Pytania o fałszywą Niebieską Kartę
Czy Niebieską Kartę można założyć bez dowodów?
Do wszczęcia procedury wystarcza uzasadnione podejrzenie przemocy domowej lub zgłoszenie świadka, bez konieczności przedstawienia dowodów. Założenie karty informuje o zgłoszeniu i nie stanowi stwierdzenia, że przemoc rzeczywiście miała miejsce.
Czy osoba podejrzewana o przemoc musi stawić się na wezwanie grupy?
Rozporządzenie przewiduje wezwanie tej osoby i analizę sytuacji w jej obecności, nie określając wprost skutków niestawiennictwa. Brak stawiennictwa może pojawić się w protokołach procedury, z którymi sąd może się później zapoznać.
Czy Niebieska Karta oznacza utratę kontaktów z dzieckiem?
Wszczęcie procedury nie zmienia z mocy prawa orzeczenia o kontaktach ani o miejscu zamieszkania dziecka. Zmiana takiego orzeczenia wymaga decyzji sądu, który może wziąć pod uwagę dokumentację procedury obok innych dowodów.
Czy od założenia Niebieskiej Karty można się odwołać?
Wszczęcie procedury nie jest decyzją, od której przysługuje odwołanie w rozumieniu przepisów o postępowaniu sądowym czy administracyjnym. Osoba podejrzewana może przedstawić swoje stanowisko podczas spotkania z grupą, a jego treść może zostać ujęta w dokumentacji.
Czy złożenie fałszywej Niebieskiej Karty jest przestępstwem?
Świadome fałszywe oskarżenie przed organem ścigania może stanowić przestępstwo z art. 234 kodeksu karnego, a zawiadomienie o niepopełnionym przestępstwie z art. 238. Odpowiedzialność zależy od wykazania, że zgłaszający wiedział o nieprawdziwości zarzutów w chwili ich formułowania.
Narcyz w sądzie. Jak ochronić siebie i dzieci
Fałszywe zgłoszenie może być jednym z wielu ruchów osoby manipulującej, wykonywanym w sprawie o dziecko równolegle z innymi działaniami. Przygotowanie do takich sytuacji, przykłady spraw oraz odpowiedzi na kolejne poczynania drugiej strony opisuję w e-booku poniżej, którego integralną częścią jest autorski Model Bajsarowicz.
Pozdrawiam serdecznie
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
