Fałszowanie wspomnień dziecka – jak rodzic zmienia pamięć bez kłamstwa

Fałszowanie wspomnień dziecka jest to proces, w którym dziecko zaczyna wierzyć w zdarzenia, które nie miały miejsca. Nie jest efektem kłamstwa ze strony dziecka i rodzica. Powstaje w wyniku działania mechanizmów pamięci oraz wpływu emocjonalnego przekazu dorosłego na plastyczną pamięć dziecka.

W mojej praktyce psychologa sądowego opiniującego również na zlecenie sądu jest to jeden ze skutków manipulacji dzieckiem przez rodzica w sytuacji konfliktu.

Dziecko siedzi naprzeciwko psychologa i opowiada o zdarzeniu, które nie miało miejsca. Mówi spokojnie, z detalami, z emocjami adekwatnymi do treści. Nie kłamie i nie inscenizuje i szczerze wierzy w to co mówi ponieważ to co opisuje jest dla niego równie realne jak prawdziwe wspomnienie.

W praktyce psychologa sądowego takie sytuacje nie są wyjątkiem. Są schematem, który powtarza się niezależnie od wieku dziecka, stopnia konfliktu między rodzicami i tego, czy rodzic działaŁ świadomie.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość mechanizmów przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Czym jest fałszowanie wspomnień dziecka

Fałszowanie wspomnień dziecka to mechanizm, w którym pamięć dziecka zostaje zniekształcona pod wpływem powtarzanych sugestii, emocjonalnego nacisku lub sugestywnych pytań rodzica.

Dziecko nie kłamie i nie odgrywa roli. Szczerze wierzy we wspomnienie, które , w całości lub częściowo , zostało mu wszczepione przez dorosłego.

W psychologii pamięci ten proces określa się jako fałszywe wspomnienia. W praktyce badania OZSS może realnie wpływać na decyzje dotyczące opieki i kontaktów.

Fałszywe wspomnienia różnią się od świadomego kłamstwa tym, że dziecko samo jest przekonane o prawdziwości tego, co mówi. Zniekształcenie pamięci dziecka może być efektem działania intencjonalnego , ale równie często wynika z nieuważnego, emocjonalnie naładowanego sposobu rozmowy o przeszłości. Mechanizm ten jest jednym z elementów szerszego zjawiska, jakim jest nastawianie dziecka przeciwko rodzicowi , procesu, w którym zmieniają się nie tylko relacje, ale i pamięć dziecka.

Dlaczego pamięć dziecka może zostać przepisana przez rodzica

Pamięć nie jest nagraniem. Każde wspomnienie jest rekonstrukcją i każda rekonstrukcja może zostać zmieniona.

U dzieci ten mechanizm działa intensywniej niż u dorosłych, bo aparat krytyczny jest jeszcze w fazie kształtowania, a autorytet rodzica jest bezwzględny.

Badania Elizabeth Loftus wykazały, że nawet dorośli są w stanie uwierzyć w zdarzenia z dzieciństwa, które nie miały miejsca , jeśli ktoś bliski przekazywał im fałszywe relacje z wystarczającą pewnością. U dzieci próg podatności jest wielokrotnie niższy.

Dziecko, które słyszy wielokrotnie tę samą wersję wydarzeń od rodzica, z którym mieszka, nie ma narzędzi, by ocenić jej wiarygodność. Nie może jej zweryfikować. Nie chce jej kwestionować, bo kwestionowanie przekazu rodzica oznacza ryzyko utraty jego aprobaty. To samo zjawisko odpowiada za wiele zachowań opisanych w artykule Manipulacja dzieckiem w rozwodzie , 7 najczęstszych zachowań.

Fałszowanie wspomnień dziecka , jak jedno pytanie rodzica zmienia to, co dziecko pamięta

Pytanie „czy mama/tata na ciebie krzyczała/krzyczał“ nie sprawdza wspomnienia dziecka.

Dziecko zaczyna szukać potwierdzenia i często je znajduje, bo pamięć jest posłuszna sugestii.

Różnica między pytaniem: „jak było u taty/mamy” a pytaniem: „czy mama/tata na ciebie krzyczała/krzyczał” , jest różnicą między zaproszeniem do opowieści a implantowaniem obrazu. Pierwsze pytanie daje dziecku przestrzeń. Drugie wkłada w jego pamięć gotową scenę, której dziecko jeszcze nie miało.

Wystarczy, że rodzic podniósł głos przy stole, pytając o odrobienie lekcji. W pamięci ukształtowanej przez wielokrotne pytania tego samego rodzaju ten moment zamienia się w krzyk, w napięcie, w zagrożenie, którego w rzeczywistości nie było.

Sugestia działa tym skuteczniej im silniejszy jest ładunek emocjonalny towarzyszący pytaniu. Rodzic z drżącym głosem i łzami w oczach dostarcza wspomnieniu emocjonalnego kontekstu. Dziecko nie tylko przyswaja treść, przyswaja również emocje.

Mechanizm ten jest jednocześnie jednym z przejawów tego jak manipulacja dzieckiem przez drugiego rodzica przenika do codziennych rozmów bez świadomości, że w ogóle zachodzi.

Jak rodzic przepisuje pamięć dziecka krok po kroku

Fałszywe wspomnienie nie pojawia się nagle. Powstaje w procesie, który ma wyraźne etapy i który można prześledzić wstecz, jeśli dysponuje się odpowiednim materiałem porównawczym.

Etap 1: dziecko słyszy wersję rodzica

Dziecko słyszy opowieść o zdarzeniu. Na tym etapie wie, że to opowieść rodzica , potrafi ją wciąż określić jako cudzą relację: „mama mi powiedziała, że tata…” Granica między opowieścią a własnym wspomnieniem jest jeszcze wyraźna.

Etap 2: granica między opowieścią a pamięcią się zaciera

Po wielokrotnym powtórzeniu tej samej wersji przy kolacji, przed snem, w samochodzie, dziecko przestaje być pewne, skąd pochodzi obraz, który ma w głowie. Mówi: „wydaje mi się, że pamiętam że”

Etap 3: wersja rodzica staje się własnym wspomnieniem dziecka

Na tym etapie dziecko opowiada zdarzenie z pełnym przekonaniem z emocjami z detalami ze świadomością autentyczności. Nie odczuwa sprzeczności, bo sprzeczność już nie istnieje. Granica między cudzym przekazem a własną pamięcią przestaje być widoczna.

Systematyczne wypytywanie dziecka po każdym kontakcie z drugim rodzicem jest jednym z czynników, które ten proces przyspieszają. Więcej o tym, co dzieje się z dzieckiem bezpośrednio po takich kontaktach, opisuje artykuł Dziecko wraca od drugiego rodzica inne , co obserwować i kiedy to już sygnał.

Fałszowanie wspomnień dziecka dlaczego dziecko widzi zdarzenia, których nie było

Gdy rodzic opisuje zdarzenie, dziecko nie słyszy abstrakcyjnych słów. Tworzy w głowie obraz z postaciami, miejscem, napięciem i ten wyobrażony obraz trafia do pamięci bez żadnej etykiety mówiącej, że to wyobraźnia nie przeżycie. Z czasem w miarę powtórzeń i emocjonalnych wzmocnień obraz wyobrażony traci swój oryginalny charakter i zyskuje charakter wspomnienia. Dziecko nie zdaje sobie z tej zamiany sprawy. Po prostu nie odróżnia już tego, co widziało, od tego, co sobie wyobraziło, słuchając opowieści rodzica.

Zjawisko to stanowi jeden z mechanizmów, które specjaliści biorą pod uwagę przy ocenie jakości wspomnień dziecka w toku badania OZSS. W kontekście emocjonalnym jest często powiązane z innymi rolami jakie dziecko przyjmuje w konflikcie , opisuję je w artykule Role dziecka w konflikcie rodziców.

Jak sąd ocenia relację dziecka

Relacja dziecka nie jest oceniana wyłącznie przez jej treść. Oceniana jest jej jakość, obecność szczegółów sensorycznych, spójność w odniesieniu do wcześniejszych rozmów, adekwatność emocji do opisywanych sytuacji, reakcje dziecka na pytania pogłębiające. Jak ten mechanizm wygląda od strony prawnej i psychologicznej, opisuje artykuł Biegły psycholog sądowy , kim jest i jak wygląda jego opinia w sprawie sądowej.

W sprawach sądowych dotyczących opieki i kontaktów zmiany w relacjach dziecka, które zachodziły stopniowo przez miesiące, są praktycznie niewidoczne, jeśli nikt ich nie rejestrował. Co sąd bierze pod uwagę przy ocenie rodzin opisuje artykuł Kompetencje rodzicielskie a konflikt rodziców, co obserwuje sąd, a o tym jak przekłada się to na orzeczenie mówi artykuł Kompetencje rodzicielskie a wyrok sądu.

W jakim wieku dziecko jest najbardziej podatne na fałszowanie wspomnień

3 – 6 lat

Dziecko nie odróżnia jeszcze własnego wyobrażenia od autentycznego wspomnienia.Autorytet rodzica jest bezwzględny , dziecko przyjmuje jego wersję tak samo, jak przyjmuje informację o tym, jak wygląda świat.

7 – 12 lat

Dziecko zaczyna myśleć krytycznie, ale wciąż silnie poddaje się emocjonalnym mechanizmom. Lojalność wobec rodzica będącego głównym źródłem bezpieczeństwa, lęk przed rozczarowaniem rodzica są to czynniki które sprawiają, że dziecko przyjmuje wersję rodzica, nawet gdy ma w sobie wątpliwości.

Nastolatki

U nastolatków fałszywe wspomnienia w rozumieniu klinicznym pojawiają się rzadko. Częściej przyjmują wersję jednego z rodziców jako własną, ponieważ relacja z nim daje im poczucie oparcia i przewidywalności w sytuacji rodzinnej pełnej napięcia i niepewności.

Niezależnie od wieku, podatność wzrasta, gdy dziecko ma ograniczony kontakt z drugim rodzicem. Jak poszczególne role, które dziecko przejmuje w konflikcie, wpływają na jego pamięć i zachowanie, opisuje artykuł Role dziecka w konflikcie rodziców.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dziecko z fałszywymi wspomnieniami kłamie?

Dziecko opowiada to, w co naprawdę wierzy.
Nie ma świadomości, że jego pamięć została zniekształcona. Z punktu widzenia diagnostycznego jest to zjawisko związane z funkcjonowaniem pamięci, a nie z intencją wprowadzania w błąd.

Czy fałszowanie wspomnień dziecka można odwrócić?

Jeśli dziecko przestaje być narażone na sugestie i ma swobodny kontakt z obojgiem rodziców, zniekształcone wspomnienia mogą z czasem słabnąć. Im dłużej były utrwalane, tym trudniejszy i bardziej rozciągnięty w czasie jest proces ich korygowania.

Czy każde dziecko w konflikcie rodziców ma fałszywe wspomnienia?

Zniekształcenie powstaje na skutek systematycznego, powtarzanego oddziaływania. Dziecko, które swobodnie spędza czas z obojgiem rodziców i nie jest wciągane w konflikt dorosłych, zachowuje naturalne, wielowymiarowe wspomnienia z obu domów.

Jeśli relacje dziecka zmieniają się z tygodnia na tydzień

Fałszowanie wspomnień dziecka nie dzieje się jednorazowo, jeżeli opowieści dziecka z czasem się zmieniają, pojawiają się w nich nowe elementy niezgodne z Twoją wiedzą o zdarzeniach albo dziecko mówi o przeszłości bez szczegółów i językiem przypominającym wypowiedzi dorosłych.

Jeśli masz poczucie, że dziecko zaczyna powtarzać nie swoje historie, oddala się albo tracisz z nim naturalny kontakt.

Kurs „STOP Manipulacji dzieckiem” powstał na bazie wieloletniej pracy z rodzicami w podobnych sytuacjach i skupia się na tym, co realnie można zrobić w praktyce:

• gotowe schematy reakcji – co mówić, a czego unikać w trudnych rozmowach,
• sposoby odbudowy relacji i wzmacniania poczucia bezpieczeństwa dziecka,
• narzędzia pomagające dziecku odzyskać zaufanie do własnych przeżyć i emocji.

Każdy z tych elementów dotyczy sytuacji, w których relacja z dzieckiem zaczyna się zmieniać i wymaga świadomej, spokojnej reakcji.

Kurs „STOP manipulacji”

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy