Biegły psycholog. Kim jest i jak wygląda jego opinia w sprawie sądowej

Biegły psycholog to specjalista powoływany przez sąd w sprawach wymagających oceny psychologicznej stron lub dziecka. Biegły sporządza pisemną opinię, która jest pełnoprawnym dowodem w postępowaniu sądowym. W sprawach rodzinnych opinia dotyczy zwykle kompetencji rodzicielskich, więzi dziecka z rodzicami oraz jego potrzeb psychologicznych.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Sąd powołuje biegłego wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiedzy specjalistycznej, której sędzia nie posiada. W postępowaniach rodzinnych opinia biegłego może wpłynąć na miejsce zamieszkania dziecka, kształt kontaktów z rodzicem i zakres władzy rodzicielskiej.

Ten artykuł wyjaśnia, kiedy sąd lub prokuratura zleca opinię biegłego psychologa, jak wygląda badanie i dlaczego od tej opinii często zależy dalszy kierunek sprawy.

Mój autorski model opisuję w artykule Jak narcyz manipuluje w sądzie (Model Bajsarowicz).

Kim jest biegły psycholog

Biegły psycholog to psycholog wpisany na listę biegłych sądowych prowadzoną przez prezesa właściwego sądu okręgowego. Wpis na listę wymaga specjalistycznej wiedzy oraz przejścia szczegółowej weryfikacji przez prezesa sądu.

Biegły działa na zlecenie sądu i odpowiada na konkretne pytania postawione w postanowieniu. Wiele osób przychodzi na badanie z poczuciem, że biegły ma coś udowodnić lub obalić. Jego zadaniem jest zebranie danych i przedstawienie wniosków, które pomogą sądowi przy wydaniu orzeczenia.

Biegłego psychologa trzeba odróżnić od psychologa prywatnego, u którego strona może odpłatnie uzyskać opinię. Opinia sporządzona na zlecenie strony trafia do akt jako dokument prywatny i nie ma statusu dowodu z opinii biegłego w rozumieniu kodeksu postępowania cywilnego. Wartość takiej opinii dla sądu opisuję w artykule prywatna opinia psychologiczna w sprawie o dziecko.

Kiedy sąd powołuje biegłego psychologa

Sąd powołuje biegłego psychologa wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga specjalistycznej wiedzy psychologicznej. Decyzja należy do sędziego i zależy od okoliczności, które w danej sprawie wymagają oceny specjalistycznej.

Dzieje się tak zwykle przy głębokim i utrwalonym konflikcie między rodzicami albo przy zarzutach przemocy psychicznej lub manipulowania dzieckiem. Sąd sięga po biegłego także wtedy, gdy dziecko odmawia kontaktu z jednym z rodziców z niejasnych przyczyn. Powodem mogą być też wątpliwości sądu co do kompetencji wychowawczych jednej lub obu stron.

Wniosek o powołanie biegłego psychologa może złożyć w toku sprawy każda ze stron postępowania. Sąd może również podjąć taką decyzję z urzędu, gdy dobro małoletniego wymaga niezależnej i pogłębionej oceny sytuacji rodzinnej.

W postanowieniu o powołaniu biegłego sąd określa zakres zlecenia oraz pytania, na które biegły ma odpowiedzieć w opinii. Biegły odnosi się przede wszystkim do tych pytań, a w uzasadnionych przypadkach może wskazać okoliczności wymagające dodatkowego zbadania.

W jakich sprawach powołuje się biegłego psychologa

W sprawach rodzinnych i cywilnych sąd powołuje biegłego psychologa zwykle w następujących rodzajach postępowań:

  • sprawy o władzę rodzicielską, czyli jej ograniczenie, zawieszenie lub pozbawienie,
  • ustalenie lub zmiana kontaktów rodzica z dzieckiem,
  • zmiana miejsca zamieszkania dziecka,
  • ocena kompetencji rodzicielskich jednego lub obojga rodziców,
  • sprawy z podejrzeniem izolowania dziecka od drugiego rodzica lub psychologicznej manipulacji dzieckiem,
  • ocena wiarygodności psychologicznej zeznań strony lub świadka,
  • sprawy o przysposobienie,
  • postępowania w sprawach nieletnich.

W sprawach karnych biegły psycholog jest powoływany między innymi w celu:

  • oceny wiarygodności psychologicznej zeznań świadka lub pokrzywdzonego,
  • oceny zdolności świadka do postrzegania, zapamiętywania i odtwarzania zdarzeń,
  • udziału w przesłuchaniu małoletniego świadka lub pokrzywdzonego (np. w trybie art. 185a i 185b k.p.k.),
  • oceny funkcjonowania psychicznego sprawcy lub pokrzywdzonego w kontekście zdarzenia,
  • opiniowania w sprawach dotyczących przemocy domowej lub przestępstw przeciwko wolności seksualnej.

Lista ta pozostaje otwarta, bo sąd lub prokuratura mogą sięgnąć po wiedzę biegłego psychologa przy każdym pytaniu o psychologiczne funkcjonowanie człowieka.

Jak wygląda badanie przez biegłego psychologa

Wywiad psychologiczny jest pierwszym i zarazem obszernym elementem badania, a biegły prowadzi go z każdą z badanych osób osobno. W sprawach rodzinnych oznacza to zazwyczaj jedno spotkanie z każdym z rodziców oraz spotkanie z dzieckiem, jeśli jego wiek i stan psychiczny na to pozwalają. Biegły pyta o bieżący konflikt i historię życia, o relacje z rodziną pochodzenia oraz o sposób radzenia sobie z trudnościami i obraz siebie jako rodzica.

Testy psychologiczne są dobierane indywidualnie, w zależności od treści zlecenia sądowego i obserwacji z wywiadu. Biegli nie stosują jednego stałego zestawu testów we wszystkich sprawach dotyczących dzieci i rodziców. Biegły korzysta z narzędzi standaryzowanych, których trafność i rzetelność zostały zweryfikowane naukowo. Surowe wyniki testów zostają u biegłego, a wnioski z nich trafiają do opinii przekazywanej sądowi.

Obserwacja relacji rodzica z dzieckiem pojawia się w sprawach dotyczących małych dzieci albo wtedy, gdy sąd wprost pyta o jakość więzi. Biegły obserwuje, czy rodzic odpowiada na sygnały dziecka, czy potrafi się wycofać i czy kontakt jest swobodny. Obserwacja kontaktu rodzica z dzieckiem trwa zazwyczaj od kilkudziesięciu minut do ponad godziny.

Analiza akt sprawy towarzyszy całemu badaniu, a biegły zapoznaje się z dokumentacją zgromadzoną przez sąd przed pierwszym spotkaniem. Należą do niej opinie ze szkoły, wcześniejsze opinie psychologiczne, pisma procesowe i notatki kuratora.

Testy i narzędzia diagnostyczne biegłego psychologa

Dobór metod diagnostycznych należy do decyzji, które biegły podejmuje samodzielnie w każdej sprawie. Sąd nie wskazuje narzędzi, a wybór biegłego wynika z jego wiedzy metodologicznej oraz specyfiki konkretnej sprawy.

W badaniach dorosłych biegli stosują kwestionariusze oceniające strukturę osobowości, style przywiązania, poziom lęku i skłonność do agresji. Część narzędzi sprawdza także sposoby radzenia sobie z napięciem i skłonność do prezentowania się w sposób społecznie pożądany. Przy podejrzeniu narcyzmu, osobowości borderline lub innych cech utrudniających rodzicielstwo biegły sięga po narzędzia oceniające te obszary.

W badaniach dzieci biegły stosuje metody dostosowane do wieku i etapu rozwojowego. Małe dzieci bada się głównie przez obserwację, a starsze przez rozmowę, techniki projekcyjne i narzędzia oceniające więź z opiekunami. Testy dla dzieci wymagają ostrożnej interpretacji, ponieważ dziecko rozumie pytania inaczej niż dorosły.

Wyniki testów są jednym z elementów całościowej diagnozy i biegły interpretuje je łącznie z wywiadem, obserwacją i danymi z akt. Sam wynik pojedynczego kwestionariusza nie przesądza więc o wnioskach zawartych w opinii biegłego.

Część testów stosowanych przez biegłych psychologów wykorzystują także zespoły OZSS w sprawach o dziecko. Testy CUIDA, TKR i SPR należą do narzędzi, które psycholog może zastosować podczas badania OZSS w sprawie o dziecko. Każdy z tych testów możesz wypełnić przed badaniem, a ja przygotuję pisemne opracowanie z opisem Twoich mocnych i słabych stron oraz sposobów pracy nad każdą z nich. Całościowa ocena kompetencji rodzicielskich obejmuje pięć testów stosowanych w OZSS i 45-minutową konsultację ze mną. Opis każdego testu, ceny i zamówienie znajdziesz na stronie testy przed badaniem OZSS.

Testy przed badaniem OZSS

Jakie pytania zadaje sąd biegłemu psychologowi

Treść zlecenia sądowego decyduje o tym, co biegły bada i jak formułuje wnioski. Pytania są konkretne i różnią się w zależności od przedmiotu sporu w danej sprawie.

Sądy pytają zwykle o więź emocjonalną dziecka z każdym z rodziców, o kompetencje wychowawcze stron i ich ewentualne deficyty. Pytają też o potrzeby psychologiczne dziecka i o model opieki, który te potrzeby zaspokoi. Sposób, w jaki sąd i biegli oceniają kompetencje rodzicielskie, opisuję we wpisie kompetencje rodzicielskie w sądzie. Przy zarzutach przemocy lub manipulacji sąd może zapytać, czy w zachowaniu badanej osoby występują wzorce typowe dla takich zachowań.

Biegły ma obowiązek odpowiedzieć na postawione pytania i formułuje wnioski w ich granicach. Gdy w trakcie badania ujawni się okoliczność istotna i wykraczająca poza zlecenie, biegły może zasygnalizować ją sądowi. Sąd decyduje wtedy o rozszerzeniu pytań lub uzupełnieniu postępowania dowodowego w danej sprawie.

Ile kosztuje opinia biegłego psychologa i kto ponosi koszty

Koszt opinii biegłego psychologa zależy od zakresu zlecenia, liczby badanych osób, stopnia skomplikowania sprawy oraz czasu poświęconego na badanie. Wynagrodzenie biegłego sądowego ustala się na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości o stawkach wynagrodzenia biegłych.

Podział kosztów zależy od trybu powołania biegłego, a przy powołaniu z urzędu koszty pokrywa tymczasowo Skarb Państwa. Jeśli biegłego wnioskuje jedna ze stron, sąd zwykle zobowiązuje ją do uiszczenia zaliczki. Ostateczne rozliczenie następuje w orzeczeniu kończącym sprawę, a strona przegrywająca może zostać obciążona wynagrodzeniem biegłego.

CechaBiegły psychologOZSS (Specjaliści)
Podstawa prawnaRozporządzenia Ministra Sprawiedliwości o biegłych sądowych i o stawkach ich wynagrodzenia.Ustawa o OZSS i rozporządzenie o zryczałtowanych kosztach opinii.
Kto płaci?Strona wnioskująca (zaliczka) lub Skarb Państwa.Strona wnioskująca (zaliczka) lub Skarb Państwa.
Sposób naliczaniaStawka godzinowa: zależna od stopnia naukowego i poświęconego czasu.Ryczałt: stała opłata za sporządzenie opinii przez zespół.
Skład zespołuBiegły psychologZespół interdyscyplinarny (psycholog, pedagog, niekiedy psychiatra).

Ile trwa badanie przez biegłego psychologa i ile czeka się na opinię

Sam kontakt z biegłym, czyli wywiad i testy, trwa zwykle około 2 godzin i w szerszych sprawach może zostać rozłożony na kilka sesji. W moich sprawach sądy zwykle zobowiązują mnie do wydania opinii w terminie 3 miesięcy. Czas oczekiwania na badanie i na gotową opinię oraz przyczyny opóźnień opisuję we wpisie ile się czeka na badanie biegłego psychologa.

Biegły psycholog sądowy a OZSS

Opinię w sprawie rodzinnej może sporządzić biegły psycholog powołany przez sąd albo zespół specjalistów OZSS działający przy sądzie okręgowym. Czym te dwie drogi różnią się pod względem składu, organizacji i terminów, wyjaśniam w artykule biegły psycholog czy specjalista OZSS.

FAQ. Pytania o biegłego psychologa

Kto to jest biegły psycholog?

Biegły psycholog to psycholog wpisany na listę biegłych prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego, powoływany do wydania pisemnej opinii w toczącym się postępowaniu. Opinia biegłego jest dowodem w sprawie, a w postępowaniach rodzinnych biegły ocenia zwykle kompetencje rodzicielskie stron, więź dziecka z rodzicami oraz potrzeby psychologiczne dziecka.

Ile kosztuje opinia biegłego psychologa?

Koszt zależy od zakresu zlecenia i liczby badanych osób, a stawki określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości. Koszty pokrywa strona wnioskująca o powołanie biegłego albo Skarb Państwa, jeżeli biegły został powołany z urzędu. Ostateczne rozliczenie kosztów, w tym wynagrodzenia biegłego, następuje w orzeczeniu kończącym postępowanie.

Ile trwa badanie przez biegłego psychologa?

Samo badanie trwa zwykle około 2 godzin, a w sprawach obejmujących kilka osób może zostać rozłożone na kilka sesji. Sąd określa termin złożenia opinii w postanowieniu i może go przedłużyć na uzasadniony wniosek biegłego.

Ile zarabia biegły psycholog sądowy?

Wynagrodzenie biegłego psychologa sądowego ustala się według stawek określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości. Wysokość stawki godzinowej zależy między innymi od stopnia naukowego biegłego i czasu pracy.

Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich z certyfikatem do sądu

Sposób funkcjonowania rodzica i jakość jego relacji z dzieckiem należą do głównych obszarów oceny w sprawach o dziecko. Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich z certyfikatem do sądu opracowałam na podstawie wieloletniej praktyki opiniowania na zlecenie sądów w sprawach rodzinnych.

Materiał kursu opiera się na wiedzy psychologicznej wykorzystywanej w postępowaniach dotyczących oceny kompetencji wychowawczych, relacji rodzica z dzieckiem oraz dynamiki konfliktów między rodzicami.

Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich

Pozdrawiam serdecznie
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy

O autorce

Magdalena Bajsarowicz jest prawnikiem i psychologiem sądowym, od 15 lat pomaga rodzicom w sprawach o dziecko, w których po drugiej stronie jest osoba manipulująca. Opiniuje na zlecenie sądu jako biegły psycholog i przeanalizowała ponad 1000 opinii OZSS, na podstawie których powstały jej kursy i ebooki. Prowadziła wykłady z psychologii sądowej dla sędziów, prokuratorów i kuratorów, a w 2022 roku wydała pierwszy w Polsce ebook o badaniu OZSS.

Ukończyła studia magisterskie z psychologii na Uniwersytecie SWPS we Wrocławiu oraz z prawa na Uniwersytecie Wrocławskim, a także studia podyplomowe w Instytucie Psychologii Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przeszła kursy dla biegłych psychologów sądowych i należy do Stowarzyszenia Psychologów Sądowych w Polsce, a wcześniej prowadziła gabinet psychologiczny od 2011 roku i kancelarię specjalizującą się w prawie rodzinnym oraz psychologii sądowej od 2018 roku. W kancelarii kierowała kilkunastoosobowym zespołem, w którym pracowali także adwokaci i radcowie prawni. Prowadziła również wykłady międzynarodowe dla prawników i psychologów o polskim prawie rodzinnym oraz zajęcia z prawa cywilnego dla studentów prawa. Jako ekspertka komentuje prawo i psychologię dla telewizji TVP i TVN oraz dla Trójki Polskiego Radia. Jej wypowiedzi publikowały też portale WP, Onet i NaTemat oraz tygodnik Newsweek.