Biegły psycholog czy specjalista OZSS? Jakie są różnice

Opiniuję na zlecenie sądów rodzinnych i przeanalizowałam ponad tysiąc opinii sądowych oraz setki tomów akt. Z tej perspektywy widać rzecz, o której rodzice dowiadują się zwykle po fakcie: sąd dysponuje dwiema drogami uzyskania opinii psychologicznej i wybór między nimi wpływa na przebieg sprawy.

Pierwsza droga prowadzi przez Opiniodawczy Zespół Specjalistów Sądowych. Druga przez powołanie biegłego psychologa spoza ośrodka. Opiszę różnice procesowe między tymi ścieżkami: skład orzekający, model odpowiedzialności za wnioski, konsekwencje przy kwestionowaniu opinii oraz zakres, w jakim strona może wpłynąć na wybór drogi.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Równy status procesowy obu opinii

Specjaliści zespołu i biegły powołany indywidualnie pełnią tę samą funkcję procesową. Sporządzają opinię na zlecenie sądu i odnoszą się do zagadnień wskazanych w postanowieniu dowodowym. Oba dokumenty stanowią dowód z opinii biegłego i podlegają swobodnej ocenie sądu na tych samych zasadach.

Przekonanie, że opinia instytucjonalna waży więcej z samego faktu wydania jej przez ośrodek, nie znajduje oparcia w przepisach. Moc dowodowa każdej opinii wynika z jej spójności, przyjętej metodologii, uzasadnienia wniosków oraz zgodności z pozostałym materiałem sprawy. Podstawy tego, co powinno znaleźć się w takim dokumencie, opisuję w tekście o tym, jakie są elementy opinii wydawanej przez OZSS.

Praktyka poszczególnych wydziałów bywa zróżnicowana. Część sędziów kieruje sprawy do zespołów, część korzysta z listy biegłych, a decyzja zapada w oparciu o dostępność, przedmiot sprawy i przyjęty w danym sądzie zwyczaj. Reguły generalnej w tym zakresie nie ma.

Skład orzekający i jego skutki procesowe

Opinia zespołu powstaje w składzie dwuosobowym lub liczniejszym, zwykle psychologa i pedagoga albo dwóch psychologów. Wymóg ten wynika z przepisów o opiniodawczych zespołach specjalistów sądowych, a jego naruszenie stanowi uchybienie formalne i bywa podstawą zarzutów do opinii.

Biegły powołany indywidualnie sporządza opinię samodzielnie. Powołanie dwóch biegłych w jednej sprawie zdarza się rzadko i dotyczy zwykle sytuacji, w których potrzebne są wiadomości z dwóch dziedzin, na przykład psychologii i psychiatrii.

Różnica ta przekłada się na model odpowiedzialności. W opinii jednoosobowej autor odpowiada osobiście za analizę materiału, spójność wniosków i uzasadnienie metodologiczne. Przy przesłuchaniu na rozprawie odpowiada na pytania stron w odniesieniu do całości dokumentu. W opinii zespołowej odpowiedzialność rozkłada się na członków składu, a wezwaniu na rozprawę podlegają zwykle obaj specjaliści.

Uśrednianie wniosków w opinii zespołowej

Praca w składzie dwuosobowym poszerza zakres analizy o drugą perspektywę zawodową. Pedagog i psycholog patrzą na tę samą rodzinę z różnych stron i zestawienie tych spojrzeń bywa wartościowe.

Powstaje przy tym zjawisko, które w analizowanych przeze mnie opiniach pojawia się regularnie. Gdy oceny członków składu rozchodzą się, dokument przedstawia wniosek pośredni, wypracowany między nimi. Rozbieżność, która sama w sobie niosła informację o złożoności sytuacji rodzinnej, zostaje w tym wniosku zatarta.

W sprawach o wysokim poziomie konfliktu, gdzie obraz rodziny jest niejednoznaczny, takie wygładzenie odbiera opinii część wartości diagnostycznej. Opinia jednoosobowa przedstawia jedno stanowisko wraz z jego uzasadnieniem, co ułatwia stronie sformułowanie zarzutów odnoszących się do konkretnego rozumowania.

Kurs Jak przygotować się do badania OZSS

Warunki lokalowe i możliwość obserwacji

Zespoły dysponują pomieszczeniami przystosowanymi do badań rodzinnych, w tym salą do obserwacji kontaktu rodzica z dzieckiem. Obserwacja w takich warunkach należy do standardowego przebiegu badania.

Biegły powołany indywidualnie prowadzi badanie we własnym gabinecie, a warunki bywają zróżnicowane. Część biegłych dysponuje przestrzenią pozwalającą na obserwację wspólnej aktywności rodzica z dzieckiem, część prowadzi wyłącznie wywiad i badanie narzędziami. Kwestia ta ma znaczenie w sprawach, w których zagadnienia postawione przez sąd dotyczą jakości relacji z dzieckiem, nie zaś samego funkcjonowania rodzica.

To, na co zwraca się uwagę podczas takiej obserwacji, opisuję w tekście o metodach badawczych i obserwacji w OZSS. Zestawienie narzędzi używanych w obu ścieżkach znajduje się w artykule przykładowe testy OZSS, a sam przebieg badania omawiam w tekście jak wygląda badanie OZSS.

Czas oczekiwania i jego skutki dla sprawy

Obciążenie zespołów w dużych ośrodkach przekłada się na terminy. Oczekiwanie na wyznaczenie badania liczy się w tygodniach, a w części okręgów w miesiącach.

Okres ten ma skutki wykraczające poza samą zwłokę. Sytuacja dziecka pozostaje nieuregulowana albo opiera się na zabezpieczeniu wydanym na wczesnym etapie sprawy, przy niepełnym materiale. Stan tymczasowy utrwala się i przy późniejszym orzekaniu bywa traktowany jako sytuacja, w której dziecko już funkcjonuje.

Biegły powołany indywidualnie może przyjąć sprawę szybciej, choć zależy to od jego obłożenia. Dla strony oczekującej na uregulowanie kontaktów albo miejsca pobytu dziecka różnica kilku miesięcy przekłada się na realny stan rzeczy, nie tylko na kalendarz postępowania.

Wniosek o wybór ścieżki opiniowania

Strona może złożyć wniosek o powołanie biegłego psychologa zamiast skierowania rodziny do zespołu albo odwrotnie. Sąd wnioskiem tym się nie wiąże, a postanowienie o dopuszczeniu dowodu co do zasady nie podlega zażaleniu.

Wskazanie konkretnego nazwiska wykracza poza typowy zakres takiego wniosku. Wyjątek dotyczy spraw wymagających wiadomości z wąskiej dziedziny, gdzie strona może wykazać, że potrzebna jest specjalizacja, którą dysponuje ograniczona liczba osób. Rodzice pytają mnie, czy mogą wskazać mnie jako biegłego w swojej sprawie, i odpowiedź na to pytanie brzmi tak samo w każdej sytuacji: wybór osoby opiniującej należy do sądu.

Skuteczność wniosku zależy od uzasadnienia. Odwołanie się do ogólnej preferencji nie tworzy podstawy do jego uwzględnienia. Argumentacja odnosząca się do przedmiotu sprawy, do potrzebnego zakresu wiadomości specjalnych albo do czasu, w jakim rozstrzygnięcie ma zapaść, daje wnioskowi realne szanse. O tym, kto ocenia kompetencje rodzicielskie na poszczególnych etapach sprawy, piszę w tekście kto bada kompetencje rodzicielskie, a sposób wpływania na zakres samego badania omawiam w artykule o tym, jak formułować pytania do biegłych.

Co decyduje o mocy dowodowej opinii

Rozstrzyga jakość merytoryczna dokumentu. Forma organizacyjna jego autora pozostaje wtórna. Opinia jednoosobowa, oparta na pełnej analizie akt, spójna wewnętrznie i uzasadniona metodologicznie, waży w sprawie więcej niż powierzchowna opinia zespołowa. Zależność ta działa również w drugą stronę.

Strona kwestionująca opinię odnosi zarzuty do przyjętych metod, doboru narzędzi i sposobu wyprowadzenia wniosków. Przy opinii zespołowej dochodzi możliwość wskazania na uchybienia w składzie albo na wewnętrzną niespójność dokumentu wypracowanego przez dwie osoby. Przy opinii jednoosobowej analizie podlega jeden tok rozumowania, przedstawiony w całości.

Szerszy obraz funkcjonowania zespołów opiniodawczych przedstawiam w tekście dziesięć informacji o OZSS, a konsekwencje odmowy udziału w badaniu w artykule odmowa badania w OZSS.

Kurs Jak przygotować się do badania OZSS

Pozdrawiam,

Magdalena Bajsarowicz

Prawnik & Psycholog sądowy