Kompetencje rodzicielskie
Kompetencje rodzicielskie w sądzie – co ocenia sąd i OZSS
gru
Rodzice trafiający do postępowania o władzę rodzicielską, kontakty oraz miejsce zamieszkania dziecka w większości nie wiedzą, co ocena kompetencji rodzicielskich oznacza w sądzie. Zakładają, że przedmiotem oceny jest miłość do dziecka oraz to, kto został w związku bardziej skrzywdzony. Część liczy na to, że sąd spojrzy na oboje rodziców i rozpozna, które z nich jest tym dobrym.
Postępowanie działa według innych reguł i to rozminięcie kosztuje rodziców całe miesiące pracy włożonej w argumenty, które nie odpowiadają na pytania sądu. Ocena kompetencji rodzicielskich decyduje o tym, z kim dziecko będzie mieszkało, jak będą wyglądały kontakty oraz czy władza rodzicielska zostanie ograniczona. Historia związku i krzywda doznana od drugiej strony pozostają poza tą oceną, dopóki nie przełożą się na sytuację dziecka.
Jako prawnik i psycholog opiniujący na zlecenie sądu od lat pracuję z rodzicami w trakcie rozwodów i spraw opiekuńczych, w większości w warunkach wysokiego konfliktu oraz relacji z osobą manipulującą. Opiszę, skąd sąd bierze wiedzę o kompetencjach rodziców, jakie obszary bierze pod uwagę, czego nie ocenia oraz jak czyta opinię sporządzoną przez specjalistów. Samo pojęcie kompetencji rodzicielskich, jego składniki i pochodzenie wyjaśniam osobno w tekście czym są kompetencje rodzicielskie.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Kompetencje rodzicielskie w rozumieniu sądu
Polskie prawo rodzinne nie definiuje kompetencji rodzicielskich i nie używa tego określenia w przepisach. Kodeks rodzinny i opiekuńczy mówi o wykonywaniu władzy rodzicielskiej zgodnie z dobrem dziecka, a treść tego pojęcia sąd wypełnia w każdej sprawie na podstawie dowodów oraz wiadomości specjalnych dostarczonych przez psychologów.
W postępowaniu kompetencje rodzicielskie oznaczają konkretne i obserwowalne zachowania pozwalające ustalić, czy rodzic potrafi zabezpieczyć potrzeby dziecka w warunkach po rozstaniu. Ocena nie odnosi się do ogólnego wrażenia ani do cech charakteru rozpatrywanych w oderwaniu od dziecka. Dotyczy tego, jak rodzic działa na rzecz dziecka w sytuacji konfliktu, napięcia i osobistego bólu.
Miłość do dziecka stanowi założenie wyjściowe, przyjmowane u obu stron bez dowodzenia. Przedmiotem ustaleń pozostaje zdolność do działania na rzecz dziecka wtedy, gdy własne emocje ciągną w przeciwną stronę: przy przekazaniu dziecka drugiemu rodzicowi, przy uzgadnianiu wyjazdu oraz przy odpowiedzi na wiadomość napisaną w złości. Kto i w jakim trybie dokonuje tej oceny na kolejnych etapach sprawy, opisuję w tekście kto bada kompetencje rodzicielskie.
Skąd sąd wie, jakie mam kompetencje rodzicielskie
Sąd nie prowadzi samodzielnej diagnozy psychologicznej rodzica i nie ma do tego narzędzi. Obraz kompetencji powstaje stopniowo, z kilku źródeł o różnej wadze, a sąd zestawia je ze sobą przy wydawaniu rozstrzygnięcia.
Analiza akt sprawy
Akta sprawy stanowią pierwsze źródło wiedzy sądu i jedyne, do którego sąd ma dostęp przed pierwszą rozprawą. Znajdują się w nich pisma składane przez strony, zaświadczenia ze szkoły i od lekarzy, korespondencja między rodzicami, notatki kuratora oraz zeznania świadków. Z tych dokumentów sąd odtwarza, jak wyglądał podział opieki przed rozstaniem oraz jak rodzice funkcjonują wobec siebie po nim.
Znaczenie ma przy tym proporcja treści w pismach składanych przez każdą ze stron. Pismo z dwoma zdaniami o codzienności dziecka i trzema stronami o zachowaniach drugiego rodzica mówi sądowi o rozkładzie uwagi autora niezależnie od tego, jak prawdziwe są opisane zdarzenia. Jeżeli w dokumentach brakuje opisu codziennych działań rodzica przy dziecku, sąd nie ma punktu odniesienia, który pozwoliłby uwzględnić ten obszar w ocenie.
Obserwacja w toku postępowania
Drugim źródłem jest to, co sąd obserwuje na sali rozpraw podczas kolejnych terminów. Sposób wypowiadania się o dziecku, reakcja na pytania o jego codzienność oraz sposób odnoszenia się do drugiego rodzica i do faktów przedstawionych przez drugą stronę zostają odnotowane w protokole. Rodzic, który na pytanie o szkołę dziecka odpowiada opisem zachowania byłego partnera, przekazuje sądowi informację o sobie, a pytanie o dziecko pozostaje bez odpowiedzi.
Znaczenie ma także przebieg całego postępowania rozłożony w czasie: czy strona odpowiada na wezwania w terminie, czy stawia się na badanie, czy realizuje postanowienia zabezpieczające o kontaktach. Każde z tych zachowań zostaje odnotowane w sprawie i daje się odczytać po miesiącach.
Opinia OZSS i biegłego psychologa jako dowód
Trzecim źródłem jest opinia sporządzona na zlecenie sądu przez zespół OZSS lub biegłego psychologa. Sąd kieruje na badanie wtedy, gdy odpowiedź na pytanie o kompetencje wymaga wiadomości specjalnych, którymi sam nie dysponuje. Przebieg badania oraz to, co w nim podlega ocenie, opisuję w tekście badanie psychologiczno-sądowe kompetencji rodzicielskich.
Opinia ma charakter dowodu i nie rozstrzyga sprawy, choć w postępowaniach o dziecko należy do dowodów o dużej wadze. Sąd ocenia ją tak samo jak pozostałe dowody i może odmówić jej wiarygodności, jeżeli jest niepełna, wewnętrznie sprzeczna lub nie odpowiada na postawione pytania. Sposób, w jaki sąd pracuje z gotową opinią, omawiam w dalszej części tekstu.
Dlaczego kompetencje rodzicielskie decydują o wyroku
W sprawach dotyczących dziecka to kompetencje rodzicielskie stają się punktem odniesienia przy podejmowaniu decyzji, a historia relacji między rodzicami, poziom dochodów i standard mieszkania ustępują im miejsca. Na tej podstawie sąd ustala miejsce zamieszkania dziecka, określa sposób wykonywania kontaktów oraz rozstrzyga o władzy rodzicielskiej. W części spraw ocenia również możliwość wprowadzenia opieki naprzemiennej, która wymaga współpracy obojga rodziców.
Postępowanie nie polega na ustaleniu, który z rodziców został bardziej skrzywdzony ani kto bardziej się starał. W centrum uwagi znajdują się zachowania rodzica w kontekście funkcjonowania dziecka oraz ich znaczenie dla jego bezpieczeństwa i rozwoju.
Dla części rodziców to jeden z trudniejszych elementów całego postępowania, ponieważ odbiera im argumenty, które wydawały się rozstrzygające. Sąd nie ocenia tego, kim ktoś jest jako człowiek, a to, co da się zaobserwować i udokumentować w jego roli jako rodzica. Zrozumienie tej różnicy zmienia sposób patrzenia na przebieg sprawy i na to, co ma sens w kolejnym piśmie. Jak kompetencje przekładają się na konkretne decyzje o opiece, kontaktach i miejscu zamieszkania, opisuję w tekście kompetencje rodzicielskie a wyrok sądu.
Czego sąd nie ocenia, a gdzie rodzice popełniają błąd
Jest jedno zdanie, które pojawia się w wielu sprawach i które na pierwszy rzut oka brzmi jak wyraz troski o dziecko. Sąd i specjaliści OZSS odczytują je jednak w szerszym kontekście całej sprawy.
„Nie zgadzam się, żeby mój syn jeździł na wakacje z jej nowym partnerem.”
Takie zdanie może wynikać z autentycznej troski o dziecko, a może być również wyrazem trudnych emocji po rozstaniu: bólu, zazdrości oraz potrzeby zachowania kontroli nad życiem byłego partnera. W postępowaniu sądowym pojedyncze zdanie nie zostaje rozpatrzone w oderwaniu od reszty zdarzeń, a razem z tym, co rodzic zrobił przed nim i po nim.
Podobnie brzmią inne wypowiedzi pojawiające się w pismach oraz na rozprawach, powtarzane w sprawach niemal słowo w słowo. „Nie chcę, żeby dziecko nocowało u drugiego rodzica.” „Dziecko samo nie chce tam jeździć.” „On albo ona nie potrafi się nim zajmować.” „Ja zawsze zajmowałam się dzieckiem, więc ono powinno zostać ze mną.”
Każde z tych zdań może mieć w postępowaniu wiele znaczeń i nie zostaje ocenione wyłącznie jako deklaracja. Sąd analizuje je w kontekście całej sytuacji rodzinnej, historii relacji oraz sposobu funkcjonowania rodziców po rozstaniu. Zdanie o tym, że dziecko samo nie chce jeździć, znaczy co innego przy regularnie realizowanych spotkaniach niż przy korespondencji pełnej kontaktów odwoływanych dzień wcześniej.
Miłość do dziecka nie jest kategorią diagnostyczną w postępowaniu sądowym i żaden biegły jej nie mierzy. Stanowi naturalne tło relacji między rodzicem a dzieckiem, a sama w sobie nie przesądza o rozstrzygnięciu sprawy. Pięć powtarzających się sposobów działania, które osłabiają pozycję rodzica, opisuję w tekście 5 błędów, przez które dobrzy rodzice przegrywają w sądzie.
Obszary, które sąd i OZSS biorą pod uwagę
Sąd nie opiera oceny na jednym kryterium ani na jednym wydarzeniu z życia rodziny. Analizuje kilka obszarów funkcjonowania rodzica i dopiero ich zestawienie pozwala zbudować obraz sytuacji dziecka. Poniżej opisuję trzy z nich od strony tego, po czym sąd je rozpoznaje w dowodach.
Codzienna obecność w życiu dziecka
Uczestnictwo rodzica w codziennym życiu dziecka sąd odtwarza z dokumentów pochodzących spoza sporu. Należą do nich zaświadczenia szkolne o tym, kto odbiera dziecko i kto przychodzi na zebrania. Należy do nich także dokumentacja medyczna wskazująca, kto zgłasza się z dzieckiem do lekarza, oraz korespondencja z placówkami. Oświadczenie rodzica o własnym zaangażowaniu nabiera wagi dopiero wtedy, gdy znajduje potwierdzenie w takim materiale, a bez niego pozostaje twierdzeniem strony.
Stosunek do drugiego rodzica i poziom konfliktu
Relację między rodzicami po rozstaniu sąd rozpoznaje w korespondencji między nimi oraz w tym, jak realizowane są kontakty ustalone w postanowieniu zabezpieczającym. Odwołane spotkania i terminy przesuwane bez uzgodnienia opisują poziom konfliktu lepiej niż jakakolwiek deklaracja o gotowości do współpracy. Podobnie działają wiadomości bez odpowiedzi oraz wnioski składane do sądu w sprawach, które dało się załatwić między dorosłymi. Ocenie podlega przy tym, kto napięcie wygasza, a kto je podtrzymuje, o czym piszę w tekście kompetencje rodzicielskie a konflikt rodziców.
Stabilność środowiska życia dziecka
Stabilność środowiska życia dziecka sąd ocenia po tym, ile razy w ostatnich latach zmieniał się adres, kto sprawuje opiekę w godzinach pracy rodzica oraz czy dziecko ma stały rytm dnia w każdym z domów. Warunki mieszkaniowe mają znaczenie na poziomie zapewnienia dziecku bezpieczeństwa i własnego miejsca. Metraż oraz standard wykończenia pozostają poza porównaniem między rodzicami i nie przesądzają o niczym.
Kompetencje rodzicielskie w trudnych sytuacjach
Nie wszystkie sprawy o dziecko przebiegają w podobny sposób i część z nich wymaga od sądu dodatkowej ostrożności. Ocena kompetencji staje się złożona zwłaszcza tam, gdzie konflikt między rodzicami jest silny oraz tam, gdzie w relacji występowały wcześniej poważne trudności. Zachowania rodziców zostają wtedy ocenione w kontekście dużego napięcia oraz wieloletnich doświadczeń relacyjnych.
Gdy po drugiej stronie jest osoba o cechach narcystycznych
Sprawy, w których jeden z rodziców prezentuje cechy narcystyczne, przebiegają inaczej niż typowe postępowania rodzinne. Sposób prezentowania się na sali rozpraw oraz podczas badania OZSS wpływa na pierwsze wrażenie dotyczące funkcjonowania rodzica, a osoba o takich cechach potrafi zaprezentować się w sposób uporządkowany, spokojny i przekonujący.
Druga strona, po długim czasie manipulacji oraz przemocy psychicznej, może zostać odebrana jako bardziej emocjonalna i konfliktowa. Rozpoznanie tego układu wymaga zestawienia wrażenia z rozprawy z dokumentami gromadzonymi przez miesiące, ponieważ tylko takie zestawienie oddziela wypracowany wizerunek od faktycznego funkcjonowania. Sposób działania takiej osoby w toku sprawy opisuję w tekście narcystyczny rodzic w sądzie.
Sąd dysponuje w takich sprawach jednym narzędziem, którego nie ma osoba obserwująca tylko rozprawę: ciągiem zdarzeń rozłożonym na miesiące. Osoba kontrolująca swój wizerunek na sali potrafi utrzymać go przez godzinę, a znacznie trudniej utrzymać go w kilkudziesięciu wiadomościach do drugiego rodzica, w trzech wnioskach o zmianę terminów oraz w zeznaniach świadków, którzy widzieli codzienność.
Gdy stabilność emocjonalna rodzica zostaje zakwestionowana
Postępowanie o dziecko należy do bardzo obciążających psychicznie doświadczeń w życiu rodzica. Długotrwały konflikt, niepewność co do przyszłości dziecka oraz napięcie związane z przebiegiem sprawy wpływają na sposób funkcjonowania w trakcie postępowania. Ten wpływ ujawnia się w pismach, na rozprawach oraz podczas badania i podlega opisowi.
Emocje towarzyszące sprawie stają się częścią obrazu analizowanego w postępowaniu, a od specjalistów wymaga się odróżnienia reakcji na silny, sytuacyjny stres od trudności o trwałym charakterze. Rozróżnienie to nie zawsze udaje się w toku jednego badania, ponieważ każda sprawa ma własny kontekst. Rodzic obciążony latami napięcia może wypaść w gabinecie gorzej niż rodzic, który to napięcie wywoływał. Zjawisko to opisuję szerzej w tekście dlaczego dobry rodzic przegrywa w opinii OZSS.
Zarzut niestabilności emocjonalnej pojawia się w pismach drugiej strony niemal w każdej sprawie o wysokim poziomie konfliktu i sam w sobie niczego nie dowodzi. Sąd odnosi go do dowodów: do tego, czy dziecko przychodzi do szkoły przygotowane, czy wizyty lekarskie odbywają się w terminie, czy w domu rodzica jest stały rytm dnia. Rodzic płaczący na rozprawie i jednocześnie prowadzący uporządkowaną codzienność dziecka wypada w tym zestawieniu inaczej, niż sugeruje sam zarzut.
Jak sąd czyta gotową opinię
Opinia trafia do akt i zostaje doręczona stronom, które mogą w wyznaczonym terminie złożyć do niej zastrzeżenia. Sąd nie jest opinią związany, a jej wnioski ocenia razem z pozostałym materiałem: z zeznaniami, dokumentami oraz z tym, co sam zaobserwował na rozprawach.
Zastrzeżenia mają sens wtedy, gdy wskazują konkretne braki możliwe do sprawdzenia w treści opinii. Może to być pytanie sądu, na które opinia nie odpowiada, sprzeczność między opisem badania a wnioskami oraz źródło informacji, którego biegli nie uwzględnili. Sąd może wtedy zlecić opinię uzupełniającą oraz wezwać osoby sporządzające opinię na rozprawę i zadać im pytania. W uzasadnionych sytuacjach może też dopuścić dowód z opinii innego zespołu, choć zdarza się to w mniejszości spraw. Rodzaje zarzutów i ich skuteczność opisuję w tekście rodzaje zarzutów do opinii OZSS.
Samo niezadowolenie z wniosków nie stanowi zastrzeżenia i nie prowadzi do ponowienia dowodu. Strona, która chce podjąć skuteczną polemikę z opinią, musi znać kryteria, według których opinia powstała. Musi też wskazać miejsce, w którym kryteria te zostały zastosowane niekonsekwentnie wobec jednej ze stron. Bez tej wiedzy zastrzeżenia sprowadzają się do powtórzenia stanowiska z pozwu innymi słowami.
Odstąpienie przez sąd od wniosków opinii wymaga szczegółowego uzasadnienia, ponieważ podlega kontroli w postępowaniu odwoławczym. Sąd, który ocenia rodzica inaczej niż biegli, musi wskazać, na jakich dowodach oparł odmienną ocenę. Z tego powodu opinia korzystna dla jednej ze stron rzeczywiście przesuwa ciężar sprawy, choć nie zamyka jej i pozostawia drugiej stronie realne narzędzia obrony.
Jak przygotować się do oceny kompetencji rodzicielskich w sądzie
Część rodziców jest przekonana, że kompetencje oceniane w sądzie są tym samym, co ogólne kompetencje wychowawcze omawiane w poradnikach i kursach dla rodziców. W sprawach sądowych oraz w tych, w których opiniuję, wygląda to inaczej, ponieważ analizowane są określone obszary funkcjonowania rodzica w kontekście konfliktu po rozstaniu i sytuacji dziecka.
Poradnik wychowawczy uczy, jak rozmawiać z dzieckiem o emocjach i jak reagować na trudne zachowania. Nie uczy natomiast, jak opisać własną opiekę w sytuacji, gdy druga strona przedstawia ją przed sądem odmiennie. Z tego doświadczenia opiniodawczego powstał kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich do sądu, przygotowany dla rodziców uczestniczących w sprawie o dziecko, którzy chcą zrozumieć, jakie kompetencje są oceniane w toku postępowania oraz podczas badania OZSS.
Program kursu opiera się na moim wieloletnim doświadczeniu w opiniowaniu na zlecenie sądu, czyli na bezpośrednim kontakcie z tym, jak analizowane są relacje między rodzicami a dzieckiem i które elementy trafiają do opinii. Moje poradniki dotyczące badań OZSS są obecnie najczęściej wybieranym źródłem wiedzy dla rodziców w Polsce, a kurs przenosi tę wiedzę na obszar kompetencji rodzicielskich.
Po ukończeniu programu uczestnicy otrzymują certyfikat potwierdzający ukończenie kursu podniesienia kompetencji rodzicielskich, który może zostać przedłożony w toku postępowania sądowego. Dokument potwierdza udział w szkoleniu przygotowanym przez psychologa opiniującego na zlecenie sądu oraz pracę podjętą z własnej inicjatywy nad obszarami, które podlegają ocenie.
Czy można podnieść swoje kompetencje rodzicielskie przed sprawą
Kompetencje rodzicielskie buduje się w codziennym funkcjonowaniu z dzieckiem i nie da się ich zainscenizować na potrzeby badania. Da się natomiast zrozumieć, które obszary podlegają ocenie, a następnie przez kolejne tygodnie pracować nad nimi tak, żeby zmiana została widoczna w organizacji dnia dziecka oraz w komunikacji z drugim rodzicem.
Ukończenie kursu potwierdzane jest certyfikatem, który może zostać przedstawiony w sądzie jako dowód aktywnego podejścia do roli rodzica. Sposoby pracy nad poszczególnymi obszarami opisuję osobno w tekście jak poprawić kompetencje rodzicielskie.
FAQ – kompetencje rodzicielskie w sądzie
Czy sąd może ocenić kompetencje rodzicielskie bez opinii OZSS?
Sąd może wydać rozstrzygnięcie bez opinii, jeżeli zgromadzone dowody pozwalają odpowiedzieć na pytania postawione w sprawie. Badanie zostaje zlecone wtedy, gdy odpowiedź wymaga wiadomości specjalnych, którymi sąd nie dysponuje, a w sprawach o wysokim poziomie konfliktu dotyczy to większości postępowań.
Czy sąd może ocenić rodzica inaczej niż biegli w opinii?
Sąd może odmówić opinii wiarygodności w całości lub w części, jeżeli wskaże w uzasadnieniu, dlaczego jej wnioski nie znajdują oparcia w pozostałym materiale. Wymaga to szczegółowego uzasadnienia, ponieważ odstąpienie od wniosków specjalistów w sprawie o dziecko podlega kontroli w postępowaniu odwoławczym.
Czy kompetencje rodzicielskie ocenia się tak samo u matki i u ojca?
Kryteria oceny są dla obojga rodziców takie same i odnoszą się do potrzeb konkretnego dziecka. Różnice w ocenie wynikają z dotychczasowego udziału w opiece oraz ze zgromadzonych dowodów, podczas gdy wymagania stawiane każdej ze stron pozostają takie same.
Jak długo obowiązuje ocena kompetencji rodzicielskich?
Ocena kompetencji odnosi się do stanu z dnia badania oraz z okresu objętego dowodami. Zmiana okoliczności życia dziecka oraz udokumentowana zmiana w funkcjonowaniu rodzica może uzasadniać wniosek o zmianę orzeczenia w odrębnym postępowaniu.
Czy wina za rozpad związku wpływa na ocenę kompetencji rodzicielskich?
Wina za rozkład pożycia i sposób wykonywania władzy rodzicielskiej to dwa odrębne rozstrzygnięcia, oparte na innych kryteriach. Rodzic uznany za wyłącznie winnego rozpadu małżeństwa może zostać oceniony jako rodzic o wysokich kompetencjach, jeżeli jego zachowanie wobec dziecka na to wskazuje.
Przygotowanie do oceny kompetencji przed rozstrzygnięciem
Obszary opisane w tym tekście dają się przygotować przed rozstrzygnięciem, o ile praca zaczyna się od codzienności dziecka i pozostaje przy niej przez kolejne tygodnie. Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich obejmuje te same obszary, które analizowane są w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami i certyfikatem możliwym do złożenia do akt sprawy.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
