Badanie psychologiczno – sądowe kompetencji rodzicielskich jak wygląda

Wynik badania psychologiczno-sądowego kompetencji rodzicielskich przekłada się na rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, miejscu zamieszkania dziecka i kontaktach. Rodzice wiedzą, że badanie się odbędzie i że waży w sprawie. Rzadziej wiedzą, co w nim podlega ocenie.

Opiszę przedmiot tej oceny: jakie obszary funkcjonowania rodzica są brane pod uwagę, z jakich źródeł czerpią specjaliści oraz co odróżnia kompetencje rodzicielskie w rozumieniu sądu od kompetencji wychowawczych omawianych w poradnikach. Sam przebieg badania, od postanowienia po sporządzenie opinii, opisuję osobno w tekście jak wygląda badanie OZSS.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Co podlega ocenie, a co pozostaje poza nią

Przedmiotem badania jest zdolność rodzica do zapewnienia dziecku bezpiecznych i stabilnych warunków rozwoju w tych okolicznościach, w jakich rodzina znajduje się obecnie. Ocena obejmuje sposób realizowania roli rodzicielskiej w codziennych warunkach, z uwzględnieniem konfliktu, rozstania i trwającego postępowania.

Poza zakresem oceny pozostaje kilka rzeczy, o które rodzice pytają w pierwszej kolejności. Badanie nie rozstrzyga, kto z rodziców jest lepszy. Nie ustala też, kto w relacji doznał większej krzywdy, ani nie mierzy siły uczuć wobec dziecka.

Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne. Rodzice przychodzą na badanie z zamiarem wykazania, jak bardzo kochają dziecko, i temu podporządkowują całą wypowiedź. Więź stanowi punkt wyjścia badania. Ocenie podlega to, co rodzic z tej więzi buduje w codziennym funkcjonowaniu dziecka.

Szersze omówienie tego, jak kompetencje rodzicielskie definiuje sąd, znajduje się w tekście kompetencje rodzicielskie w sądzie, a informacja o tym, kto dokonuje tej oceny na poszczególnych etapach sprawy, w artykule kto bada kompetencje rodzicielskie.

Obszary funkcjonowania brane pod uwagę

Kompetencje rodzicielskie oceniane w postępowaniu obejmują kilka odrębnych obszarów. Rodzic może wypadać mocno w jednym i słabiej w innym, a opinia opisuje ten rozkład.

Pierwszym obszarem jest wiedza o dziecku: znajomość jego rozwoju, stanu zdrowia, przebiegu edukacji, relacji rówieśniczych i bieżących trudności. Wiedza ta buduje się przez codzienną obecność i nie daje się uzupełnić przed badaniem.

Drugim jest zdolność do rozpoznawania potrzeb dziecka i odróżniania ich od potrzeb własnych. Sytuacje, w których potrzeba rodzica i potrzeba dziecka rozchodzą się, pojawiają się w każdej sprawie i sposób ich rozstrzygania podlega opisowi.

Trzecim jest gotowość do wspierania relacji dziecka z drugim rodzicem. Obszar ten waży w sprawach konfliktowych i bywa oceniany na podstawie konkretnych zachowań: przekazywania informacji o zdrowiu i szkole, elastyczności przy zmianie terminów, sposobu przygotowania dziecka na spotkanie z drugą stroną.

Czwartym jest zdolność do zapewnienia dziecku stabilności: przewidywalnego rytmu dnia, warunków mieszkaniowych, ciągłości opieki i przewidywalnych reakcji na trudne zachowania.

Piątym jest wgląd, rozumiany jako zdolność rodzica do dostrzeżenia własnego udziału w sytuacji dziecka. Rodzic opisujący wyłącznie postępowanie drugiej strony przedstawia obraz, w którym własne decyzje pozostają niewidoczne, a taki obraz zostaje w opinii odnotowany.

Co o kompetencjach mówi materiał zgromadzony w aktach

Akta sprawy stanowią pierwsze źródło danych o funkcjonowaniu rodzicielskim stron i wchodzą do oceny niezależnie od przebiegu samego spotkania.

Pisma procesowe pokazują, w jaki sposób każda ze stron opisuje dziecko, ile miejsca poświęca jego sytuacji, a ile zachowaniu drugiego rodzica. Wniosek dowodowy dotyczący planu leczenia dziecka i wniosek dotyczący nowego związku byłego partnera pochodzą z dwóch różnych porządków uwagi.

Znaczenie ma również to, czego w aktach nie ma. Brak opisu codziennego funkcjonowania z dzieckiem, brak dokumentacji szkolnej i medycznej, brak odniesienia do rozwoju dziecka tworzą lukę, którą trudno wypełnić wypowiedzią podczas badania.

Co w kontakcie z dzieckiem odnosi się do kompetencji

Obserwacja wspólnej aktywności rodzica i dziecka dostarcza informacji, których nie zastąpi żadna deklaracja.

Po stronie dziecka opisowi podlega sposób nawiązywania kontaktu: czy dziecko kieruje się do rodzica z własnej inicjatywy, jak reaguje na jego obecność, jak funkcjonuje przy zadaniu wymagającym współpracy oraz w momencie zakończenia spotkania.

Po stronie rodzica opisowi podlega reagowanie na sygnały płynące od dziecka: czy zauważa zmęczenie, zniechęcenie lub próbę zwrócenia uwagi, w jakim tempie odpowiada, komu poświęca uwagę w trakcie zadania.

Przedmiotem obserwacji pozostaje przebieg naturalny, nie wzorcowy. Relacja zbudowana w codziennym kontakcie jest dla doświadczonego specjalisty rozpoznawalna, a odtworzenie relacji nieistniejącej na co dzień w ciągu kilkudziesięciu minut przekracza możliwości większości osób. Więcej o tym, jak rodzic może pokazać rzeczywiste kompetencje, piszę w tekście jak pokazać kompetencje rodzicielskie.

Sposób mówienia o dziecku

W rozmowie z rodzicem znaczenie ma treść wypowiedzi oraz sposób jej formułowania.

Opis dziecka jako konkretnej osoby, z jej codziennością, upodobaniami i trudnościami, wskazuje na inny poziom zaangażowania niż wypowiedź utrzymana w ogólnych stwierdzeniach o miłości i przywiązaniu. Rodzic potrafiący opisać, jak wyglądał poprzedni tydzień dziecka, przekazuje informację, której nie da się zastąpić deklaracją.

Odnotowaniu podlega również proporcja. Wypowiedź, w której przeważa opis zachowań drugiego rodzica, a dziecko pojawia się w tle tego opisu, wskazuje, gdzie skupia się uwaga osoby badanej. Zjawisko to nasila się w sprawach o wysokim poziomie konfliktu i zostało przeze mnie omówione w tekście kompetencje rodzicielskie a wyrok sądu.

Rola wyników testowych w ocenie kompetencji

Narzędzia testowe porządkują informacje i pozwalają uchwycić powtarzalne właściwości funkcjonowania badanego. Ich interpretacja odbywa się w powiązaniu z obserwacją, wywiadem i materiałem z akt.

Wynik pojedynczego narzędzia nie prowadzi samodzielnie do wniosku o kompetencjach. Wartość diagnostyczna powstaje w zestawieniu: czy to, co rodzic deklaruje, znajduje potwierdzenie w jego zachowaniu wobec dziecka i w wynikach narzędzi. Rozbieżność między tymi źródłami podlega opisowi i bywa punktem wyjścia dalszych ustaleń.

Zestawienie narzędzi stosowanych w tych badaniach omawiam w tekście przykładowe testy OZSS.

Informacje pochodzące od dziecka

Dzieci uczestniczą w badaniu bez obecności rodziców, a forma pracy zależy od wieku: młodsze poprzez zabawę, rysunek i proste zadania, starsze poprzez rozmowę.

Uzyskane informacje odnoszą się do środowiska, w jakim dziecko funkcjonuje, i do sposobu, w jaki przeżywa sytuację rodzinną. Opisowi podlega treść wypowiedzi, a także jej adekwatność do wieku. Sformułowania pochodzące z języka dorosłych, znajomość szczegółów postępowania sądowego oraz ocena jednego z rodziców przedstawiona w kategoriach zaczerpniętych od drugiego stanowią sygnał wymagający analizy.

Wypowiedź dziecka wskazuje na kontekst, w którym ono funkcjonuje, i na to, co dociera do niego z konfliktu między dorosłymi. Ocenie podlega sytuacja dziecka, nigdy samo dziecko.

Rodzic obciążony stresem wobec rodzica prezentującego się sprawnie

W sprawach, w których po drugiej stronie znajduje się osoba o cechach narcystycznych, powstaje układ wymagający odrębnego omówienia.

Jedna ze stron potrafi przedstawić się w sposób uporządkowany, spokojny i przekonujący, budując korzystne wrażenie w bezpośrednim kontakcie. Druga strona, po latach funkcjonowania w przewlekłym napięciu, bywa w ekspresji mniej stabilna, reaguje silniej emocjonalnie i przedstawia zdarzenia w sposób mniej uporządkowany.

Ocena kompetencji rodzicielskich nie opiera się na wrażeniu z bezpośredniego kontaktu. Powstaje z zestawienia wszystkich źródeł: akt, obserwacji z dzieckiem, wywiadu i wyników narzędzi. Rozbieżność między sprawną prezentacją a materiałem z pozostałych źródeł podlega opisowi na tych samych zasadach co każda inna niespójność. Zachowania drugiej strony w postępowaniu omawiam osobno w tekście narcystyczny rodzic w sądzie.

Znaczenie wniosków opinii dla rozstrzygnięcia

Opinia sporządzona po badaniu trafia do akt sprawy i jest dostępna dla obu stron oraz dla sądu. Zawiera odpowiedzi na zagadnienia wskazane w postanowieniu dowodowym, a zakres tych zagadnień zależy od przedmiotu sprawy.

W praktyce sądów rodzinnych wnioski opinii stanowią jedną z podstaw rozstrzygnięcia, ponieważ sąd zwykle nie dysponuje innym źródłem wiedzy o funkcjonowaniu rodzicielskim stron. Budowę tego dokumentu i sposób jego czytania opisuję w tekście o tym, jakie są elementy opinii wydawanej przez OZSS.

Kompetencje rodzicielskie oceniane w sądzie a kompetencje wychowawcze

W konsultacjach powtarza się przekonanie, że kompetencje oceniane w postępowaniu pokrywają się z kompetencjami wychowawczymi omawianymi w poradnikach i kursach rodzicielskich. Zakresy te rozchodzą się w kilku miejscach.

Ocena sądowa odnosi się do funkcjonowania rodzica w warunkach konfliktu i postępowania, obejmuje gotowość do wspierania relacji dziecka z drugą stroną oraz wgląd we własny udział w sytuacji dziecka. Obszary te rzadko pojawiają się w materiałach adresowanych do rodziców poza sporem sądowym.

Z tego doświadczenia opiniodawczego powstał kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich do sądu. Program obejmuje obszary analizowane w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami pozwalającymi wykonać pracę przed wejściem do gabinetu. Efekt tej pracy przekłada się na funkcjonowanie w relacji z dzieckiem poza postępowaniem.

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy