Kompetencje rodzicielskie
Badanie psychologiczno – sądowe kompetencji rodzicielskich jak wygląda
gru
Ocena kompetencji rodzicielskich sporządzona w toku postępowania przekłada się na rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, o miejscu zamieszkania dziecka oraz o formie kontaktów. Rodzic otrzymuje wezwanie i wie, że wynik badania przełoży się na treść orzeczenia. Z samego postanowienia trudno natomiast odczytać, co w tym badaniu podlega opisowi.
Opiszę przedmiot tej oceny: obszary funkcjonowania rodzica brane pod uwagę oraz źródła danych, na których taka ocena może się opierać. Osobno omówię granice tego, co da się ustalić w warunkach jednego spotkania diagnostycznego. Sam przebieg badania, od postanowienia po sporządzenie opinii, opisuję osobno w tekście jak wygląda badanie OZSS.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Co podlega ocenie w badaniu kompetencji rodzicielskich, a co pozostaje poza nią
Przedmiotem badania kompetencji rodzicielskich pozostaje zdolność rodzica do zapewnienia dziecku bezpiecznych i stabilnych warunków rozwoju w okolicznościach, w jakich rodzina znajduje się obecnie. Ocena obejmuje sposób realizowania roli rodzicielskiej w codziennych warunkach, z uwzględnieniem konfliktu, rozstania oraz trwającego postępowania.
Poza zakresem oceny pozostaje kilka spraw, o które rodzice pytają w pierwszej kolejności. Badanie nie rozstrzyga, kto z rodziców jest lepszy, ani kto w relacji doznał większej krzywdy. Nie mierzy również siły uczuć wobec dziecka, ponieważ żadne narzędzie diagnostyczne tego nie obejmuje. Postanowienie dowodowe nie zawiera takich pytań, a odpowiedź na nie wykraczałaby poza wiadomości specjalne, którymi dysponuje psycholog.
Rodzic przychodzi na badanie z zamiarem wykazania, jak bardzo kocha dziecko i podporządkowuje temu całą swoją wypowiedź. Więź stanowi punkt wyjścia badania, a opisowi podlega to, co rodzic z tej więzi buduje w codziennym funkcjonowaniu dziecka. Samo przywiązanie do dziecka nie zastępuje odpowiedzi na pytanie, jak wygląda opieka nad nim w kolejnych tygodniach.
Szersze omówienie tego, jak kompetencje rodzicielskie definiuje sąd, znajduje się w tekście kompetencje rodzicielskie w sądzie. Informacja o tym, kto dokonuje tej oceny na poszczególnych etapach sprawy, znajduje się w artykule kto bada kompetencje rodzicielskie.
Obszary funkcjonowania brane pod uwagę
Kompetencje rodzicielskie oceniane w postępowaniu obejmują kilka odrębnych obszarów, które nie sumują się do jednej liczby. Rodzic może wypadać mocno w jednym i słabiej w innym, a opinia opisuje ten rozkład bez wystawiania oceny ogólnej. Rozdzielenie obszarów ma znaczenie również dla samego rodzica, ponieważ część z nich daje się wzmocnić w kilka tygodni, a część wymaga miesięcy zmiany w organizacji dnia dziecka.
Pierwszym obszarem jest wiedza o dziecku: znajomość jego rozwoju, stanu zdrowia, przebiegu edukacji, relacji rówieśniczych i bieżących trudności. Wiedza ta buduje się przez codzienną obecność i nie daje się uzupełnić przed badaniem. Rodzic potrafiący nazwać przedmiot sprawiający dziecku kłopot, imię nauczyciela prowadzącego oraz nazwę leku podawanego w ostatnim miesiącu opisuje inny poziom uczestnictwa niż rodzic odsyłający do ogólnego stwierdzenia o dobrym kontakcie.
Drugim jest zdolność do rozpoznawania potrzeb dziecka i odróżniania ich od potrzeb własnych. Sytuacje, w których potrzeba rodzica i potrzeba dziecka rozchodzą się, pojawiają się w każdej sprawie i sposób ich rozstrzygania podlega opisowi. Przeniesienie terminu wyjazdu ze względu na egzamin dziecka oraz utrzymanie terminu ze względu na własny plan pochodzą z dwóch różnych porządków decyzyjnych.
Trzecim jest gotowość do wspierania relacji dziecka z drugim rodzicem, czyli obszar oceniany w każdej sprawie o kontakty. Obszar ten nabiera znaczenia w sprawach o wysokim poziomie konfliktu i może być oceniany na podstawie konkretnych zachowań: przekazywania informacji o zdrowiu i o szkole, elastyczności przy zmianie terminów, sposobu przygotowania dziecka na spotkanie z drugą stroną.
Czwartym jest zdolność do zapewnienia dziecku stabilności: przewidywalnego rytmu dnia, warunków mieszkaniowych, ciągłości opieki i przewidywalnych reakcji na trudne zachowania. Dziecko przechodzące przez rozstanie rodziców traci część dotychczasowych punktów oparcia, a możliwość odbudowania ich w jednym z domów należy do przedmiotu badania.
Piątym jest wgląd, rozumiany jako zdolność rodzica do dostrzeżenia własnego udziału w sytuacji dziecka. Rodzic opisujący wyłącznie postępowanie drugiej strony przedstawia obraz, w którym własne decyzje pozostają niewidoczne, a taki obraz zostaje w opinii odnotowany. Wgląd nie oznacza przyjęcia na siebie odpowiedzialności za konflikt, a jedynie zdolność do powiedzenia, co samemu zrobiłoby się dziś inaczej.
Zakres oceny wyznacza postanowienie sądu
Badanie kompetencji rodzicielskich nie stanowi diagnozy prowadzonej dla samej diagnozy i ma ściśle określony cel. Opinia ma odpowiedzieć na pytania postawione w postanowieniu dowodowym i tylko one wyznaczają jej zakres. Pytanie o kompetencje wychowawcze każdego z rodziców, pytanie o więź dziecka z każdym z nich oraz pytanie o zasadność określonej formy kontaktów prowadzą do trzech różnych układów treści w tym samym dokumencie.
Konsekwencja tego rozwiązania dotyka rodziców w miejscu, którego się nie spodziewają, czyli w treści własnych pism. Zachowanie drugiej strony opisane obszernie w pismach procesowych może pozostać poza opinią, jeżeli nie da się go powiązać z odpowiedzią na żadne z postawionych pytań. Argument zyskuje miejsce w opinii wtedy, gdy można wskazać, co dane zachowanie zmienia w codziennym funkcjonowaniu dziecka.
Strona postępowania może wnioskować o uzupełnienie pytań przed wydaniem postanowienia i to jest moment na taki wniosek. Wniosek złożony po skierowaniu sprawy do zespołu wymaga odrębnej decyzji sądu, a rozszerzenie zakresu opinii w toku samego badania pozostaje możliwe wyłącznie w granicach określonych przez sąd. Sposób budowania tego dokumentu opisuję w tekście o tym, jakie są elementy opinii wydawanej przez OZSS.
Co o kompetencjach mówi materiał zgromadzony w aktach
Akta sprawy stanowią pierwsze źródło danych o funkcjonowaniu rodzicielskim stron i wchodzą do oceny niezależnie od przebiegu samego spotkania.
Pisma procesowe pokazują, w jaki sposób każda ze stron opisuje dziecko, ile miejsca poświęca jego sytuacji, a ile zachowaniu drugiego rodzica. Wniosek dowodowy dotyczący planu leczenia dziecka i wniosek dotyczący nowego związku byłego partnera pochodzą z dwóch różnych porządków uwagi.
Znaczenie ma również to, czego w aktach nie ma. Brak opisu codziennego funkcjonowania z dzieckiem, brak dokumentacji szkolnej i medycznej, brak odniesienia do rozwoju dziecka tworzą lukę, którą trudno wypełnić wypowiedzią podczas badania.
Odrębną kwestią pozostaje to, że akta zawierają wersje wzajemnie sprzeczne. Ocena kompetencji nie polega na ustaleniu, która ze stron minęła się z prawdą w piśmie. Sprzeczność między opisem złożonym do akt a obrazem wyłaniającym się z pozostałych źródeł zostaje w opinii odnotowana.
Co w kontakcie z dzieckiem odnosi się do kompetencji
Obserwacja wspólnej aktywności rodzica i dziecka dostarcza informacji, których nie zastąpi żadna deklaracja złożona podczas wywiadu. Sytuacja obserwacyjna zostaje tak dobrana, żeby wymagała współdziałania obu stron: wspólne zadanie, zabawa albo rozmowa o czymś, co dotyczy ich obojga. Trwa zwykle kilkadziesiąt minut i odbywa się osobno z każdym z rodziców.
Po stronie dziecka opisowi podlega sposób nawiązywania kontaktu: czy dziecko kieruje się do rodzica z własnej inicjatywy, jak reaguje na jego obecność, jak funkcjonuje przy zadaniu wymagającym współpracy oraz w momencie zakończenia spotkania.
Po stronie rodzica opisowi podlega reagowanie na sygnały płynące od dziecka: czy zauważa zmęczenie, zniechęcenie lub próbę zwrócenia uwagi, w jakim tempie odpowiada, komu poświęca uwagę w trakcie zadania. Odnotowaniu podlega też sposób stawiania granic w sytuacji, gdy dziecko odmawia współpracy przy zadaniu.
Przedmiotem obserwacji pozostaje naturalny przebieg kontaktu, a wzorcowa scena odegrana na potrzeby spotkania nie jest oczekiwana. Relacja zbudowana w codziennym kontakcie jest dla doświadczonego specjalisty rozpoznawalna, a odtworzenie relacji nieistniejącej na co dzień w ciągu kilkudziesięciu minut przekracza możliwości większości osób. Więcej o tym, jak rodzic może pokazać rzeczywiste kompetencje, piszę w tekście jak pokazać kompetencje rodzicielskie.
Sposób mówienia o dziecku
Wywiad z rodzicem obejmuje historię opieki nad dzieckiem, obecny podział obowiązków, stan zdrowia, przebieg edukacji oraz wyobrażenie o dalszej opiece. Rozmowa trwa od kilkudziesięciu minut do dwóch godzin i pozostaje jedynym momentem badania, w którym rodzic mówi własnymi słowami, bez ograniczenia formą pisma procesowego. Opisowi podlega treść tej wypowiedzi oraz sposób jej formułowania, ponieważ oba te elementy niosą informację o tym, jak rodzic widzi dziecko.
Opis dziecka jako konkretnej osoby, z jej codziennością, upodobaniami i trudnościami, wskazuje na inny poziom zaangażowania niż wypowiedź utrzymana w ogólnych stwierdzeniach o miłości i przywiązaniu. Rodzic potrafiący opisać, jak wyglądał poprzedni tydzień dziecka, przekazuje informację, której nie da się zastąpić deklaracją.
Odnotowaniu podlega również proporcja między opisem dziecka a opisem drugiego rodzica w tej samej wypowiedzi. Wypowiedź zdominowana przez zachowania drugiej strony, w której dziecko pojawia się w tle, wskazuje na kierunek uwagi osoby badanej. Zjawisko to nasila się w sprawach o wysokim poziomie konfliktu i zostało przeze mnie omówione w tekście kompetencje rodzicielskie a wyrok sądu.
Jakie miejsce zajmują wyniki narzędzi testowych
Narzędzia testowe pozwalają uchwycić powtarzalne właściwości funkcjonowania osoby badanej i zestawić je z materiałem pochodzącym z pozostałych źródeł. Wynik pojedynczego narzędzia nie prowadzi samodzielnie do wniosku o kompetencjach i wymaga odniesienia do pozostałych źródeł. Wartość diagnostyczna powstaje w zestawieniu: czy to, co rodzic deklaruje, znajduje potwierdzenie w jego zachowaniu wobec dziecka oraz w wynikach narzędzi.
Samemu pojęciu testu kompetencji rodzicielskich, temu, jakie narzędzia kryją się pod tą nazwą oraz co pozostaje poza zasięgiem pomiaru, poświęciłam osobny tekst: test kompetencji rodzicielskich.
Informacje pochodzące od dziecka
Rozmowa z dzieckiem prowadzona jest osobno, poza obecnością rodziców, a jej forma odpowiada wiekowi. Młodsze dzieci pracują poprzez zabawę, rysunek i proste zadania, a starsze poprzez rozmowę. Rozdzielenie to ma chronić dziecko przed poczuciem, że jego odpowiedzi są przy kimś oceniane.
Uzyskane informacje odnoszą się do środowiska, w jakim dziecko funkcjonuje, oraz do sposobu, w jaki przeżywa sytuację rodzinną. Opisowi podlega treść wypowiedzi oraz jej adekwatność do wieku dziecka, które ją formułuje. Sformułowania pochodzące z języka dorosłych, znajomość szczegółów postępowania sądowego oraz ocena jednego z rodziców przedstawiona w kategoriach zaczerpniętych od drugiego stanowią sygnał wymagający analizy.
Wypowiedź dziecka wskazuje na kontekst, w którym ono funkcjonuje, oraz na to, co dociera do niego z konfliktu między dorosłymi. Ocenie podlega sytuacja dziecka, a samo dziecko w żadnym momencie nie jest przedmiotem oceny.
Jak wiek dziecka zmienia treść tych samych kryteriów
Kryteria opisane powyżej zachowują tę samą nazwę na każdym etapie rozwoju dziecka, a ich treść zmienia się wraz z jego wiekiem. Zdolność do zapewnienia stabilności oznacza co innego wobec dwulatka i co innego wobec czternastolatka.
Przy dziecku w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym opisowi podlega przede wszystkim ciągłość opieki oraz zdolność rodzica do odczytywania sygnałów, których dziecko nie potrafi jeszcze nazwać. Przerwy w kontakcie mają na tym etapie inną wagę niż później, ponieważ małe dziecko odmierza czas inaczej niż dorosły.
Przy dziecku w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym do opisu dochodzi organizacja dnia, współpraca z placówką oraz sposób przygotowania dziecka na zmiany. Pojawia się również pytanie o to, w jaki sposób rodzic tłumaczy dziecku rozstanie oraz co dziecko powtarza z języka dorosłych.
Przy nastolatku wagi nabiera zdolność rodzica do uznania jego rosnącej samodzielności oraz do utrzymania zasad bez rywalizacji o jego sympatię. Nastolatek formułuje własne stanowisko wobec kontaktów, a sposób, w jaki rodzic na to stanowisko reaguje, należy do przedmiotu opisu.
Kompetencje opisywane w trzech odcinkach czasu
Ocena kompetencji rodzicielskich odnosi się do trzech różnych momentów, a rozróżnienie między nimi decyduje o treści wniosków. Pierwszy dotyczy przeszłości: kto sprawował opiekę nad dzieckiem od urodzenia, jak wyglądał podział obowiązków przed rozstaniem, ile dni w tygodniu każdy z rodziców spędzał z dzieckiem.
Drugi dotyczy stanu obecnego, czyli funkcjonowania rodzicielskiego w warunkach po rozstaniu i w trakcie postępowania. Sytuacja rodzica, który wyprowadził się z mieszkania i widuje dziecko co drugi weekend, różni się od sytuacji sprzed rozstania w sposób wymagający osobnego opisu. Przeszła obecność przy dziecku nie przenosi się automatycznie na ocenę bieżącej opieki.
Trzeci moment dotyczy przewidywania, czyli tego, jakie warunki rozwoju dziecko może uzyskać przy określonym ukształtowaniu opieki. Wnioski dotyczące przyszłości wyprowadza się z materiału opisującego dwa poprzednie okresy, a zapewnienia składane podczas badania nie stanowią dla nich podstawy.
Warunki, w jakich powstaje badanie kompetencji rodzicielskich
Badanie kompetencji rodzicielskich odbywa się w gabinecie, w ciągu jednego dnia, w obecności osób nieznanych dziecku. Rodzina zostaje opisana na podstawie kilku godzin kontaktu oraz materiału dostarczonego przez strony. Ograniczenia tej sytuacji należą do samej metody i powinny zostać uwzględnione przy formułowaniu wniosków.
Warunki domowe pozostają poza bezpośrednią obserwacją, ponieważ zespół nie prowadzi wizyt w miejscu zamieszkania. Informacje o mieszkaniu, o sąsiedztwie oraz o organizacji dnia pochodzą z relacji stron i z dokumentów włączonych do akt.
Napięcie towarzyszące samemu badaniu wpływa na zachowanie obojga rodziców oraz dziecka i powinno zostać odnotowane jako element sytuacji diagnostycznej. Rodzic zachowujący się w gabinecie inaczej niż w domu pokazuje reakcję na warunki badania, a wnioskowanie o codzienności wprost z tego jednego zachowania wykracza poza możliwości metody.
Rodzic obciążony stresem wobec rodzica prezentującego się sprawnie
W sprawach, w których po drugiej stronie znajduje się osoba o cechach narcystycznych, powstaje układ wymagający odrębnego omówienia. Wynika on z tego, że badanie odbywa się w jednym dniu i opiera częściowo na bezpośrednim wrażeniu, a te dwie okoliczności premiują umiejętność autoprezentacji.
Jedna ze stron potrafi przedstawić się w sposób uporządkowany, spokojny i przekonujący, budując korzystne wrażenie w bezpośrednim kontakcie. Druga strona, po latach funkcjonowania w przewlekłym napięciu, może być w ekspresji mniej stabilna, reagować silniej emocjonalnie oraz przedstawiać zdarzenia w sposób mniej uporządkowany.
Ocena kompetencji rodzicielskich nie powinna opierać się na wrażeniu z bezpośredniego kontaktu. Powstaje z zestawienia wszystkich źródeł: akt, obserwacji z dzieckiem, wywiadu oraz wyników narzędzi. Niezgodność między sprawną prezentacją a materiałem z pozostałych źródeł zostaje opisana na tych samych zasadach co każda inna. Zachowania drugiej strony w toku postępowania omawiam osobno w tekście narcystyczny rodzic w sądzie.
Znaczenie wniosków opinii dla rozstrzygnięcia
Opinia sporządzona po badaniu zostaje włączona do akt sprawy i jest dostępna dla obu stron oraz dla sądu. Zawiera odpowiedzi na zagadnienia wskazane w postanowieniu dowodowym, a zakres tych zagadnień zależy od przedmiotu sprawy.
Wnioski opinii mogą stanowić jedną z podstaw rozstrzygnięcia, ponieważ sąd nie musi dysponować innym źródłem wiadomości specjalnych o funkcjonowaniu rodzicielskim stron. Opinia nie zastępuje jednak orzeczenia i podlega ocenie na tych samych zasadach co pozostałe dowody. Strona, która nie zgadza się z jej treścią, może złożyć zastrzeżenia w terminie wyznaczonym przez sąd.
Kompetencje oceniane w sądzie a kompetencje wychowawcze
Powtarza się przekonanie, że kompetencje oceniane w postępowaniu pokrywają się z kompetencjami wychowawczymi omawianymi w poradnikach i kursach rodzicielskich. Zakresy te rozchodzą się w kilku miejscach, a rozejście widać po tym, czego materiały poradnikowe nie obejmują: funkcjonowania rodzica w sporze, przy zarzutach i pod obserwacją.
Ocena sądowa odnosi się do funkcjonowania rodzica w warunkach konfliktu i postępowania, obejmuje gotowość do wspierania relacji dziecka z drugą stroną oraz wgląd we własny udział w sytuacji dziecka. Obszary te nie pojawiają się w materiałach adresowanych do rodziców poza sporem sądowym. Materiał kursu rodzicielskiego omawia komunikację z dzieckiem, natomiast pomija sposób opisania własnej opieki w warunkach, w których druga strona przedstawia ją odmiennie.
Z tego doświadczenia opiniodawczego powstał kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich do sądu, przygotowany dla rodziców w toku sprawy o dziecko. Program obejmuje obszary analizowane w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami pozwalającymi wykonać pracę przed wejściem do gabinetu.
FAQ – pytania o badanie kompetencji rodzicielskich
Czy badanie obejmuje oboje rodziców na tych samych zasadach?
Postanowienie sądu określa, których uczestników postępowania obejmuje badanie, a zespół pozostaje związany tym zakresem. Jeżeli pytania dotyczą kompetencji obojga rodziców, obie strony powinny zostać zbadane w tym samym zakresie, z zastosowaniem porównywalnych metod. Nieobecność jednej ze stron powinna zostać odnotowana w opinii wraz z jej wpływem na możliwość odpowiedzi na pytania sądu.
Czy ocena kompetencji dotyczy każdego dziecka osobno?
Kompetencje rodzicielskie odnoszą się do potrzeb konkretnego dziecka na konkretnym etapie rozwoju. Rodzeństwo w różnym wieku ma odmienne potrzeby, a zdolność rodzica do ich zaspokojenia może rozkładać się nierówno. Opinia powinna odnieść się do sytuacji każdego dziecka objętego postanowieniem, z osobnym opisem jego potrzeb.
Co dzieje się, gdy postanowienie nie zawiera pytania o kompetencje rodzicielskie?
Zakres opinii wyznaczają pytania sądu i wnioski wykraczające poza nie nie powinny się w niej znaleźć. Strona może wnioskować o uzupełnienie postanowienia o pytanie dotyczące kompetencji, a decyzja w tym przedmiocie należy do sądu. Wniosek złożony przed skierowaniem sprawy do zespołu ma większą szansę wpłynąć na zakres badania niż złożony po wyznaczeniu terminu.
Czy dokumentacja z przedszkola albo ze szkoły uzupełnia obraz kompetencji?
Informacje pochodzące od placówek opisują funkcjonowanie dziecka poza domem i mogą zostać włączone do akt jako materiał uzupełniający. Ich brak nie przesądza o ocenie, ponieważ część codziennych zdarzeń nie zostawia dokumentu.
Jak długo ocena kompetencji zachowuje aktualność?
Opinia opisuje stan z dnia badania, a upływ czasu oraz zmiana okoliczności życia dziecka mogą uzasadniać potrzebę ponownego zbadania sytuacji. O tym, czy przeprowadzić badanie ponownie, decyduje sąd na wniosek strony albo z urzędu. Sama zmiana stanowiska rodzica wobec wniosków opinii nie stanowi podstawy do ponowienia dowodu.
Przygotowanie do oceny kompetencji rodzicielskich
Obszary opisane powyżej dają się przygotować przed wejściem do gabinetu, o ile praca zaczyna się od codzienności dziecka i pozostaje przy niej przez kolejne tygodnie. Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich obejmuje te same obszary, które analizowane są w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami i certyfikatem możliwym do złożenia do akt sprawy.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
