Bez kategorii
Test kompetencji rodzicielskich
Test kompetencji rodzicielskich funkcjonuje w rozmowach rodziców jako jedno narzędzie z jednym wynikiem, który przesądza o ocenie w sprawie o dziecko. Pod tą nazwą kryje się grupa metod psychologicznych o różnym przeznaczeniu, a żadna z nich nie odpowiada na pytanie, czy ktoś jest dobrym rodzicem. Rodzic dowiaduje się o testach zwykle na wezwaniu albo dzień przed spotkaniem i wchodzi do gabinetu bez pojęcia, co za chwilę wypełni.
Wyjaśnię, jakie narzędzia nazywa się testem kompetencji rodzicielskich, co takie narzędzie mierzy, kto może je stosować oraz jaki status ma wynik w opinii sporządzanej na zlecenie sądu. Osobno omówię testy oferowane prywatnie i publikowane w internecie, ponieważ ich pozycja w postępowaniu różni się od pozycji narzędzi stosowanych podczas badania.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Co kryje się pod nazwą test kompetencji rodzicielskich
Nazwa obejmuje kilka odrębnych narzędzi psychologicznych, które mierzą różne właściwości i nie są wobec siebie zamienne. Część z nich opisuje postawy rodzicielskie, czyli utrwalony sposób odnoszenia się do dziecka, część opisuje wiedzę o potrzebach rozwojowych oraz reagowanie na sytuacje wychowawcze przedstawione w krótkich scenariuszach. Osobną grupę stanowią narzędzia oceniające zdolności opiekuńcze, przygotowane pierwotnie na potrzeby kwalifikacji kandydatów na rodziców adopcyjnych i zastępczych.
W badaniach sądowych stosowane są przede wszystkim trzy narzędzia. Test Kompetencji Rodzicielskiej, do którego najczęściej odnosi się sama ta fraza, opiera się na krótkich scenariuszach sytuacji wychowawczych i opisuje wiedzę o potrzebach dziecka oraz dobór reakcji do sytuacji. Kwestionariusz CUIDA, przygotowany pierwotnie dla kandydatów na rodziców adopcyjnych i zastępczych, opisuje ogólne zdolności opiekuńcze: empatię, stabilność emocjonalną, umiejętność stawiania granic. Skala Postaw Rodzicielskich opisuje pięć postaw wobec dziecka, od akceptacji po nadmierne ochranianie.
Obok nich sięga się po metody opisujące osobowość osoby badanej, ponieważ stabilność emocjonalna i reagowanie na obciążenie odnoszą się do sprawowania opieki. Autorów, liczbę pozycji, czas wypełniania oraz pełne zestawienie mierzonych skal opisałam w tekście przykładowe testy OZSS.
Dobór metody zależy od pytań postawionych w postanowieniu dowodowym oraz od wieku dziecka i sytuacji rodzinnej opisanej w aktach. Zestaw zastosowany w sprawie o ustalenie miejsca zamieszkania kilkuletniego dziecka może różnić się od zestawu użytego w sprawie o kontakty z nastolatkiem. Sam wybór metod powinien zostać w opinii wskazany, ponieważ bez tego strona nie ma jak odnieść się do sposobu, w jaki powstały wnioski.
Co takie narzędzie mierzy
Żadne z tych narzędzi nie mierzy opieki nad dzieckiem, tylko deklaracje osoby badanej na własny temat. Rodzic odpowiada na pozycje dotyczące swoich przekonań, reakcji i postaw, w warunkach jednorazowego wypełnienia kwestionariusza, trwającego zwykle od dwudziestu minut do godziny. Wynik opisuje to, co rodzic o sobie twierdzi, uporządkowane według skal opracowanych przez autorów metody.
Rozróżnienie to widać najwyraźniej przy TKR. Wysoki wynik uzasadnia stwierdzenie, że rodzic wie, jak należałoby zareagować w opisanej sytuacji, a nie że tak reaguje w domu przy zmęczeniu i konflikcie z drugą stroną. Wniosek o rzeczywistym postępowaniu wobec dziecka wymaga zestawienia wyniku z obserwacją oraz z materiałem z akt.
Wynik przedstawiany jest w odniesieniu do norm, czyli rozkładu odpowiedzi uzyskanych przez grupę osób, na której narzędzie było normalizowane. Odczytanie surowej liczby bez tego odniesienia nie prowadzi do żadnego wniosku diagnostycznego. Wysoki wynik na skali nadmiernego ochraniania oznacza odchylenie od rozkładu w grupie porównawczej, a nie stwierdzenie faktu dotyczącego opieki nad konkretnym dzieckiem.
Czego test kompetencji rodzicielskich nie ustali
Poza zasięgiem pomiaru pozostaje więź dziecka z rodzicem, opisywana na podstawie obserwacji kontaktu oraz rozmowy z dzieckiem. Kwestionariusz wypełniany przez dorosłego nie sięga do tego, jak dziecko reaguje na obecność rodzica, jak wraca do niego po rozdzieleniu ani jak zachowuje się przy pożegnaniu. Diagnozę samej więzi omawiam w tekście badanie więzi z dzieckiem w OZSS.
Narzędzie nie ustali również, czy w rodzinie występowała przemoc, kto ją stosował ani czy jedna ze stron manipuluje dzieckiem. Odpowiedź na takie pytania wymaga materiału z akt, wywiadu oraz informacji pochodzących od placówek. Rodzic przystępujący do badania z nadzieją, że test ujawni zachowania drugiej strony, opiera się na założeniu, którego metoda nie realizuje, i buduje na nim całą strategię procesową.
Nie powstaje na tej podstawie także rozpoznanie zaburzenia osobowości drugiego rodzica. Wymaga ono odrębnego postępowania diagnostycznego wobec osoby badanej i nie może zostać sformułowane na podstawie relacji drugiej strony ani jej wyników. Zagadnienie to opisuję szerzej w tekście diagnoza narcyza w sądzie.
Ostatnie ograniczenie dotyczy czasu, wynik opisuje stan z dnia badania i nie rozstrzyga, jak rodzic poradzi sobie z opieką za rok, po zmianie pracy albo po wyprowadzce z dotychczasowego mieszkania. Prognoza budowana jest z całości materiału, a udział wyniku testowego pozostaje w niej cząstkowy.
Kto może przeprowadzić test kompetencji rodzicielskich
Narzędzia stosowane w diagnozie psychologicznej objęte są ograniczeniem dostępu. Podręczniki, arkusze i klucze odpowiedzi sprzedawane są wyłącznie osobom z wykształceniem psychologicznym, a warunkiem zakupu pozostaje potwierdzenie uprawnień. Ograniczenie chroni wartość diagnostyczną metody, ponieważ znajomość pozycji przed badaniem zmienia sposób odpowiadania i unieważnia wynik.
Zastosowanie narzędzia wymaga też polskiej adaptacji oraz aktualnych norm. Metoda opracowana w innym kraju powinna zostać przystosowana językowo i kulturowo, a następnie znormalizowana na próbie polskiej. Narzędzie stosowane bez takiej adaptacji albo oparte na normach sprzed kilkudziesięciu lat daje wynik, którego trafność strona może zakwestionować w zastrzeżeniach do opinii.
Rodzaje zarzutów dotyczących doboru metod omawiam w tekście rodzaje zarzutów do opinii OZSS, a ich skuteczność w artykule nieskuteczne zarzuty do opinii OZSS. Zarzut oparty na samym niezadowoleniu z wyniku różni się od zarzutu wskazującego brak normalizacji albo brak wykazu zastosowanych metod.
Skale kontrolne, czyli po co narzędzie sprawdza sposób odpowiadania
Narzędzia stosowane w diagnozie sądowej wyposażone są w skale kontrolne, opisujące sposób odpowiadania osoby badanej. Skala aprobaty społecznej rejestruje skłonność do przedstawiania się korzystniej, niż wynikałoby to z rozkładu odpowiedzi w grupie porównawczej. Skale spójności rejestrują sprzeczności między pozycjami o zbliżonej treści, rozmieszczonymi w różnych miejscach kwestionariusza.
Podwyższony wynik na skali kontrolnej nie oznacza, że osoba badana skłamała. Opisuje sposób wypełnienia narzędzia i wpływa na to, z jaką ostrożnością można odczytywać pozostałe skale. Osłabia moc wnioskowania z całego narzędzia, zamiast unieważniać pojedynczą odpowiedź.
Osoba przystępująca do badania w silnym napięciu może uzyskać profil odbiegający od swojego zwykłego funkcjonowania. Rodzic po latach życia w przewlekłym obciążeniu odpowiada inaczej, niż odpowiadałby przed rozstaniem, a różnicę tę powinien uwzględnić opis wyników. Zjawisko to omawiam w tekście dlaczego dobry rodzic przegrywa w opinii OZSS.
Jakie miejsce zajmuje wynik w opinii
Opinia sporządzana na zlecenie sądu opiera się na czterech rodzajach materiału, a wynik testowy stanowi jeden z nich. Wnioskowanie o kompetencjach z pojedynczej metody należy do błędów diagnostycznych możliwych do wskazania w zastrzeżeniach. Waga wyniku rośnie wtedy, gdy to, co rodzic zaznaczył w kwestionariuszu, znajduje odpowiednik w jego wypowiedzi oraz w zachowaniu.
Wysoki wynik na skali akceptacji przy wypowiedzi, w której dziecko pojawia się na marginesie opisu drugiego rodzica, tworzy niezgodność wymagającą wyjaśnienia. Opinia powinna taką niezgodność odnotować, bez przesądzania z góry, które ze źródeł zasługuje na większe zaufanie.
Sposób opisania wyników w samym dokumencie również ma znaczenie. Opinia powinna wskazać zastosowaną metodę, uzyskany wynik oraz sposób jego odczytania w kontekście pozostałego materiału. Budowę tego dokumentu omawiam w tekście o tym, jakie są elementy opinii wydawanej przez OZSS.
Czy do testu można się przygotować
Treść pozycji testowych nie jest publicznie dostępna i nie da się jej poznać przed badaniem. Przygotowanie polegające na wyuczeniu odpowiedzi pozostaje niewykonalne również z powodu opisanych wyżej skal kontrolnych, rejestrujących sposób odpowiadania rozłożony na cały kwestionariusz.
Przygotowanie możliwe do wykonania dotyczy uporządkowanie wiedzy o codzienności dziecka, o jego zdrowiu, edukacji oraz o podziale obowiązków opiekuńczych, czyli tego materiału, który zostaje zestawiony z wynikiem narzędzia. Rodzic, który potrafi tę codzienność opisać, wchodzi w zestawienie źródeł po tej samej stronie co własny wynik testowy.
Sposób pokazania rzeczywistej opieki podczas badania opisuję w tekście jak pokazać kompetencje rodzicielskie, a przedmiot samej oceny w artykule badanie psychologiczno-sądowe kompetencji rodzicielskich.
Gdy w badaniu nie zastosowano żadnego narzędzia
Zdarza się, że opinia powstaje bez zastosowania narzędzi testowych, w oparciu o akta, wywiad oraz obserwację. Sama nieobecność testu nie czyni opinii wadliwą, ponieważ przepisy nie narzucają katalogu obowiązkowych metod. Wybór narzędzi należy do osoby prowadzącej badanie i powinien odpowiadać pytaniom postawionym przez sąd.
Znaczenie ma natomiast to, czy opinia wyjaśnia, na jakiej podstawie sformułowano wnioski. Dokument zawierający kategoryczne stwierdzenia o osobowości rodzica bez wskazania metody, która pozwoliła je sformułować, daje stronie podstawę do zastrzeżeń. Podobnie działa sytuacja odwrotna, w której wnioski opierają się wyłącznie na wyniku jednego narzędzia.
Strona ma prawo zapoznać się z opinią oraz złożyć do niej zastrzeżenia w terminie wyznaczonym przez sąd. Może również wnioskować o wezwanie osób sporządzających opinię na rozprawę i zadanie im pytań dotyczących zastosowanych metod.
FAQ pytania o test kompetencji rodzicielskich
Czy istnieje jeden test kompetencji rodzicielskich?
Nazwa obejmuje grupę narzędzi mierzących różne właściwości: postawy rodzicielskie, wiedzę o potrzebach rozwojowych dziecka oraz zdolności opiekuńcze. Dobór metody zależy od pytań postawionych w postanowieniu sądu oraz od sytuacji rodzinnej opisanej w aktach. Żadne z tych narzędzi nie daje pojedynczego wyniku rozstrzygającego o ocenie rodzica.
Czy oboje rodzice wypełniają te same narzędzia?
Porównanie wyników ma sens wtedy, gdy powstały tą samą metodą, więc obie strony powinny wypełnić ten sam zestaw. Odstępstwo od tej zasady powinno zostać w opinii wyjaśnione, ponieważ zestawianie wyników z różnych narzędzi prowadzi do wniosków, których żadne z nich nie uzasadnia.
Czy mogę poznać swój wynik testu kompetencji rodzicielskich?
Opis wyników wchodzi do opinii, a strona ma prawo zapoznać się z jej treścią po złożeniu dokumentu do akt. Sam arkusz odpowiedzi oraz klucz pozostają materiałem chronionym i nie są udostępniane, ponieważ ich ujawnienie unieważniłoby narzędzie na przyszłość.
Czy wynik testu można zakwestionować w zastrzeżeniach do opinii?
Zastrzeżenie odnoszące się do narzędzia opiera się na jego doborze, adaptacji, aktualności norm albo na sposobie odczytania wyniku wobec pozostałego materiału. Samo niezadowolenie z rezultatu nie stanowi podstawy zastrzeżenia i nie prowadzi do dopuszczenia dowodu z opinii uzupełniającej.
Czy testy publikowane w internecie mają znaczenie w sprawie?
Krótkie kwestionariusze publikowane w serwisach internetowych nie mają norm ani adaptacji i nie stanowią narzędzi diagnostycznych. Ich wynik nie odnosi się do żadnej grupy porównawczej i nie może służyć za podstawę wniosków o kompetencjach rodzicielskich w postępowaniu sądowym.
Praca nad obszarami, których test nie zmierzy
Wynik narzędzia opisuje deklaracje, a opinia opisuje całość materiału zebranego o funkcjonowaniu rodzica. Obszary decydujące o tej całości, czyli wiedza o codzienności dziecka, gotowość do wspierania jego relacji z drugim rodzicem oraz wgląd we własny udział w sytuacji, dają się przygotować przed wejściem do gabinetu. Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich obejmuje te same obszary, które analizowane są w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami i certyfikatem możliwym do złożenia do akt sprawy.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy