Badanie OZSS
Rodzaje zarzutów do opinii OZSS
sty
Zastrzeżenia do opinii sporządzonej przez Opiniodawczy Zespół Specjalistów Sądowych dzielą się na kilka rodzajów, a każdy z nich odnosi się do innej części dokumentu i wymaga innego uzasadnienia. Pismo obejmujące wyłącznie jedną grupę zastrzeżeń pozostawia resztę opinii bez odniesienia. Opiszę podział przyjmowany przy analizie takich dokumentów oraz zakres, którego dotyczy każda z grup.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Podział zastrzeżeń ze względu na przedmiot
Opinia składa się z części, które podlegają odrębnym wymaganiom. Pierwsza obejmuje odtworzenie materiału zgromadzonego w aktach. Druga opisuje przebieg badania i zastosowane narzędzia. Trzecia zawiera analizę zebranych danych oraz wnioski odpowiadające na pytania postanowienia. Osobno stoją wymagania formalne, dotyczące składu zespołu i zakresu zlecenia.
Z tego podziału wynikają cztery grupy zastrzeżeń: dotyczące akt sprawy, dotyczące przebiegu badania i doboru narzędzi, dotyczące sposobu wyprowadzenia wniosków oraz formalne. Każda z nich wymaga innego rodzaju argumentacji, a część z nich wykracza poza wiedzę prawniczą.
Elementy, które opinia powinna zawierać, wymieniam w tekście o elementach opinii OZSS. Przebieg całego postępowania diagnostycznego opisuję w przewodniku po badaniu OZSS, a to, co dzieje się w sprawie po wniesieniu pisma z zastrzeżeniami, w tekście o podważeniu opinii OZSS.
Zastrzeżenia dotyczące akt sprawy
Pierwsza grupa odnosi się do sposobu odtworzenia materiału procesowego. Opinia powinna oddawać treść dokumentów zgromadzonych w aktach bez ich przekształcania. Zastrzeżenie w tym zakresie może dotyczyć pominięcia dokumentu obecnego w aktach, przypisania mu treści, której nie zawiera, albo przedstawienia twierdzenia jednej ze stron jako okoliczności ustalonej.
Odrębną kwestią pozostaje interpretacja dowodu. Ocena wiarygodności zeznań świadka albo znaczenia dokumentu należy do sądu, a nie do zespołu opiniującego. Wypowiedź rozstrzygająca o wiarygodności strony wykracza poza zakres opinii psychologicznej i może zostać podniesiona jako zastrzeżenie.
Część dotycząca akt zajmuje w opinii mniej miejsca niż część badawcza. Zastrzeżenia oparte wyłącznie na niej rzadko dają podstawę do podważenia wniosków psychologicznych, ponieważ te opierają się na materiale zebranym podczas badania. Pismo obejmujące tylko tę grupę pozostawia część diagnostyczną bez odniesienia.
Zastrzeżenia dotyczące przebiegu badania
Druga grupa odnosi się do tego, jak badanie powinno zostać przeprowadzone. Diagnoza w sprawie rodzinnej wymaga zestawienia danych pochodzących z różnych źródeł: wywiadu, obserwacji, narzędzi standaryzowanych i analizy akt. Opinia oparta na jednym źródle nie spełnia tego wymagania.
Zastrzeżenie może dotyczyć pominięcia obserwacji kontaktu dziecka z jednym z rodziców, przeprowadzenia badania bez udziału dziecka albo warunków uniemożliwiających swobodną obserwację. Podstawą bywa również brak opisu zastosowanych narzędzi, ponieważ dokument pozbawiony tej części nie pozwala sprawdzić, na czym oparto wnioski.
Dobór narzędzi powinien odpowiadać pytaniom postawionym w postanowieniu oraz wiekowi i możliwościom osoby badanej. Zastosowanie narzędzia przeznaczonego dla innej grupy wiekowej albo pominięcie skal kontrolnych może zostać podniesione jako uchybienie metodologiczne. Zastrzeżenia dotyczące metod, które nie prowadzą do żadnego skutku, zebrałam w tekście o nieskutecznych zarzutach do metod badawczych, a przegląd samych narzędzi znajduje się we wpisie przykładowe testy OZSS.
Zastrzeżenia dotyczące wnioskowania
Trzecia grupa odnosi się do przejścia od zebranych danych do wniosków. Każdy wniosek powinien mieć oparcie w materiale opisanym wcześniej w dokumencie. Wniosek pojawiający się bez takiego oparcia stanowi podstawę zastrzeżenia niezależnie od tego, czy jest korzystny dla strony.
Zastrzeżenie może dotyczyć sprzeczności między częścią opisową a wnioskową, gdy opis badania przedstawia jedno, a wniosek formułuje coś odmiennego. Podstawą bywa również pominięcie danych niezgodnych z przyjętą tezą, przypisanie zachowaniu jednego znaczenia przy istnieniu kilku możliwych wyjaśnień albo wyprowadzenie wniosku o przyszłości z jednorazowej obserwacji.
Osobne miejsce zajmują wnioski dotyczące rozwoju dziecka. Interpretacja zachowania powinna uwzględniać normy rozwojowe właściwe dla wieku, ponieważ reakcja typowa dla przedszkolaka może zostać opisana jako objaw, gdy zabraknie tego odniesienia.
Wnioski dotyczące funkcjonowania osobowości podlegają odrębnym wymaganiom, a zakres, w jakim opinia może się w tej sprawie wypowiedzieć, omawiam we wpisie o zaburzeniach osobowości a opinii OZSS.
Zastrzeżenia formalne
Czwarta grupa dotyczy wymagań, które opinia powinna spełniać niezależnie od swojej treści. Badanie powinno zostać przeprowadzone przez zespół co najmniej dwuosobowy, a dokument sporządzony przez jedną osobę stanowi uchybienie formalne. Podpisy wszystkich osób uczestniczących w badaniu powinny znaleźć się pod opinią.
Zespół powinien poruszać się w granicach postanowienia. Wypowiedź w kwestii, o którą sąd nie pytał, może zostać zakwestionowana, podobnie jak brak odpowiedzi na pytanie zawarte w postanowieniu. Obie sytuacje opisuję w tekście o tym, kiedy badanie OZSS wykracza poza zakres postanowienia.
Podstawą zastrzeżenia mogą być również okoliczności podważające bezstronność osoby opiniującej. Wcześniejszy kontakt z jedną ze stron poza postępowaniem albo prowadzenie wobec niej oddziaływań terapeutycznych wykracza poza rolę biegłego w sprawie.
Granica między pismem pełnomocnika a ekspertyzą psychologiczną
Zastrzeżenia dotyczące akt sprawy i wymagań formalnych mieszczą się w zakresie wiedzy prawniczej. Pełnomocnik prowadzący postępowanie ma dostęp do całości materiału i może wykazać rozbieżność między treścią dokumentów a ich odtworzeniem w opinii.
Zastrzeżenia dotyczące doboru narzędzi i sposobu wyprowadzenia wniosków wymagają wiedzy z zakresu diagnozy psychologicznej. Wykazanie, że narzędzie zostało zastosowane niezgodnie z jego przeznaczeniem albo że wniosek nie wynika z uzyskanych danych, opiera się na znajomości procedur badawczych. Oczekiwanie takiego pisma od prawnika odpowiada oczekiwaniu apelacji od psychologa.
Pismo obejmujące obie grupy powstaje z połączenia dwóch kompetencji. Rozdzielenie ról pozostaje przy tym wyraźne: stanowisko procesowe formułuje pełnomocnik, a ocena poprawności diagnozy należy do psychologa. Kto może przeprowadzać badanie w sprawie rodzinnej, opisuję w tekście biegły psycholog czy specjalista OZSS.
FAQ – Pytania o rodzaje zarzutów do opinii OZSS
Czy można wnieść zastrzeżenia z kilku grup w jednym piśmie?
Tak, a pismo obejmujące różne grupy odnosi się do większej części dokumentu. Każde zastrzeżenie wymaga wtedy odrębnego uzasadnienia i wskazania miejsca w opinii, którego dotyczy.
Czy zastrzeżenie do metod wymaga wskazania konkretnego narzędzia?
Zastrzeżenie powinno wskazywać, na czym polega uchybienie w zastosowanej procedurze. Wymienienie narzędzia, którego zespół nie użył, bez wykazania, że było potrzebne do odpowiedzi na pytanie sądu, nie tworzy takiej podstawy.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
