Jak poprawić kompetencje rodzicielskie?

Opiszę, które obszary kompetencji rodzicielskich zmieniają się w krótkim czasie i które wymagają miesięcy. Osobno pokażę, po czym zmiana staje się widoczna w sprawie oraz które działania rodziców nie są poprawą kompetencji, choć rodzice traktują je jako poprawę. Samo pojęcie kompetencji i jego składniki wyjaśniam w tekście czym są kompetencje rodzicielskie, a to, jak ocenia je sąd, w przewodniku kompetencje rodzicielskie w sądzie.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Które kompetencje da się poprawić w kilka tygodni, a które wymagają miesięcy

Kompetencje rodzicielskie składają się z kilku obszarów i z tego powodu poprawiają się w różnym tempie. Część z nich zależy od wiedzy i nawyków rodzica, które da się zmienić w kilka tygodni uważnej obecności przy dziecku. Część zależy od warunków życia oraz od zachowania drugiej strony i tam zmiana wymaga miesięcy lub w ogóle pozostaje poza zasięgiem rodzica.

Do obszarów o krótkim czasie zmiany należą wiedza o codzienności dziecka, sposób opisywania jego sytuacji oraz forma korespondencji z drugim rodzicem. Do obszarów wymagających czasu należą stabilność warunków życia, przewidywalność rytmu dnia w nowym domu oraz zdolność do współpracy przy dziecku w warunkach trwającego sporu.

Rozdzielenie tych dwóch grup ma znaczenie przy planowaniu pracy przed badaniem, ponieważ czas jest ograniczony. Rodzic, który ma trzy tygodnie do spotkania, inaczej rozkłada wysiłek niż rodzic, który dostał niekorzystną opinię i przygotowuje się do wniosku o zmianę orzeczenia za rok.

Wiedza o dziecku: zmiana widoczna po kilku tygodniach

Wiedza o dziecku jest obszarem, w którym zmiana staje się widoczna po kilku tygodniach, ponieważ zależy wyłącznie od uwagi rodzica. Obejmuje imię wychowawcy oraz nazwiska nauczycieli przedmiotów sprawiających dziecku trudność oraz nazwę leku podawanego w ostatnim miesiącu. Obejmuje również imiona dwóch lub trzech kolegów oraz to, co w minionym tygodniu dziecko cieszyło i co je martwiło.

Rodzic dysponujący tą wiedzą odpowiada na pytania podczas wywiadu konkretnie i bez zastanawiania się, a rodzic jej pozbawiony odsyła do ogólnych stwierdzeń o dobrym kontakcie. Różnica między nimi może zostać opisana w opinii oraz odnotowana w protokole z rozprawy, ponieważ pytania o codzienność dziecka należą do standardowego zakresu wywiadu.

Zmiana w tym obszarze zaczyna się od sposobu, w jaki rodzic pyta dziecko o jego dzień. Pytanie o konkretną lekcję oraz o to, co poszło źle na treningu, przynosi odpowiedzi możliwe do zapamiętania. Pytanie o to, czy w szkole było dobrze, kończy rozmowę jednym słowem i po tygodniu nie zostaje z niego nic. Skutkiem takiej zmiany jest poprawa relacji z dzieckiem, która pozostaje po zakończeniu sprawy niezależnie od treści orzeczenia.

Korespondencja z drugim rodzicem: zmiana widoczna od pierwszej wiadomości

Korespondencja między rodzicami trafia do sprawy w całości, więc zmiana w jej formie staje się widoczna od pierwszej wiadomości napisanej inaczej. Odpowiedź udzielona w ciągu doby, wiadomość ograniczona do sprawy dziecka bez odnoszenia się do zachowania drugiej strony oraz potwierdzenie każdego terminu tworzą po kilku tygodniach ciąg możliwy do przedstawienia jako dowód.

Poprawa w tym obszarze dotyczy wyłącznie własnych wiadomości i nie zależy od tego, jak odpisuje druga strona. Rodzic odpowiadający rzeczowo na wiadomość pełną zarzutów pokazuje dwie rzeczy jednocześnie: własną zdolność do oddzielenia konfliktu od sprawy dziecka oraz sposób funkcjonowania drugiej strony, bez potrzeby opisywania go w piśmie. Ta zależność ma znaczenie w sprawach z osobą manipulującą, o czym piszę w tekście kompetencje rodzicielskie a konflikt rodziców.

Przygotowanie dziecka do zmian po rozstaniu

Osobnym obszarem, w którym kompetencje ujawniają się po rozstaniu, jest sposób przeprowadzenia dziecka przez zmiany. Dziecko po rozstaniu rodziców przechodzi w krótkim czasie przez kilka zmian naraz: inną częstotliwość spotkań z jednym z rodziców, niekiedy zmianę miejsca zamieszkania oraz pojawienie się nowych osób w otoczeniu.

Kompetencja rodzica polega tu na tym, jak zawiadamia dziecko o tym, co się dzieje, oraz czego dziecku oszczędza. Dziecko potrzebuje wiedzieć, gdzie będzie spało w kolejnym tygodniu i kiedy zobaczy drugiego rodzica. Przyczyny rozstania oraz to, kto do niego doprowadził, pozostają sprawami dorosłych i dziecko tej wiedzy nie potrzebuje. Rodzic, który potrafi odpowiedzieć na pierwsze pytania i przemilczeć odpowiedź na drugie, prezentuje postawę ochraniającą, którą w opinii opisuje się wprost.

Oddzielenie konfliktu dorosłych od dziecka

Oddzielenie konfliktu dorosłych od relacji z dzieckiem należy do obszarów opisywanych w opiniach z dużą uwagą, ponieważ przekłada się wprost na stan dziecka. Obejmuje to, czy dziecko przekazuje wiadomości między rodzicami, czy słyszy komentarze o drugiej stronie, czy zna daty rozpraw oraz czy po powrocie od drugiego rodzica jest wypytywane o przebieg spotkania.

Poprawa polega na usunięciu dziecka z każdej z tych ról, co da się zrobić z dnia na dzień, choć wymaga uwagi przez kolejne tygodnie, bo nawyki wracają. Każda wiadomość do drugiego rodzica trafia do niego bezpośrednio, a dziecko przestaje być jej nośnikiem. Pytanie po powrocie ogranicza się do tego, czy było fajnie, a pisma procesowe leżą tam, gdzie dziecko ich nie znajdzie.

Skutek tej zmiany może po kilku tygodniach ujawnić się w zachowaniu dziecka: w mniejszym napięciu przed przekazaniem, w swobodniejszej rozmowie oraz w słownictwie odpowiadającym jego wiekowi. Psycholog badający dziecko ma narzędzia, żeby to rozpoznać bez pytania wprost, o czym piszę w tekście badanie psychologiczno-sądowe kompetencji rodzicielskich.

Stabilność środowiska: obszar wymagający miesięcy

Stabilność środowiska życia dziecka należy do obszarów, których nie da się poprawić w kilka tygodni, ponieważ zależy od warunków życia, na które nastawienie rodzica ma ograniczony wpływ. Obejmuje stały adres, przewidywalny rytm dnia, ciągłość opieki w godzinach pracy rodzica oraz stałość osób, które zajmują się dzieckiem.

Rodzic, który po rozstaniu zmienił mieszkanie i pracę, potrzebuje kilku miesięcy, żeby nowy układ zaczął wyglądać na stabilny w oczach kogoś czytającego dokumenty. W tym czasie da się natomiast pokazać kierunek zmiany: umowę najmu zawartą na dłuższy okres, ustalony grafik opieki na czas pracy oraz powtarzalne godziny snu i posiłków dziecka potwierdzone w rozmowie z nim samym.

Co poprawą kompetencji nie jest

Część działań podejmowanych przez rodziców w dobrej wierze nie poprawia kompetencji i może zostać odczytana przeciwko nim. Certyfikat ukończenia kursu uzyskany w tygodniu przed badaniem, bez żadnej zmiany widocznej w codzienności dziecka, pokazuje działanie podjęte na potrzeby sprawy. Deklaracja gotowości do współpracy złożona w piśmie przy korespondencji, która tej gotowości przeczy, obniża wiarygodność wszystkich pozostałych twierdzeń.

Nie poprawia kompetencji także gromadzenie materiału przeciwko drugiej stronie, choć zajmuje rodzicom sporo czasu. Każda godzina włożona w dokumentowanie jej zachowań to godzina odjęta od pracy nad własnym obszarem, a proporcja treści w pismach pokazuje, na co ta praca została przeznaczona.

Kompetencji nie poprawia również wyuczenie odpowiedzi na pytania z wywiadu ani przygotowanie do testu kompetencji rodzicielskich. Narzędzia stosowane w badaniu mają skale kontrolne, a wywiad obejmuje pytania o szczegóły z ostatnich tygodni, których nie da się przewidzieć w wyuczonym scenariuszu.

Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich pokazuje, które obszary podlegają ocenie i jak wygląda w każdym z nich zmiana widoczna w sprawie. Program obejmuje te same obszary, które analizowane są w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami i certyfikatem możliwym do złożenia do akt sprawy.

Poprawa kompetencji rodzicielskich a orzeczenie sądu

Sąd wydaje rozstrzygnięcie na podstawie poziomu kompetencji rodzicielskich, ponieważ to one pokazują, który z rodziców jest w stanie lepiej zabezpieczyć potrzeby dziecka. Poprawa kompetencji udokumentowana przed rozstrzygnięciem trafia do materiału, na którym opiera się orzeczenie. Poprawa późniejsza wymaga odrębnego wniosku o zmianę, w którym udokumentowana zmiana funkcjonowania rodzica należy do argumentów o dużej wadze.

Przy niskiej ocenie kompetencji kontakty mogą zostać ograniczone lub odbywać się w obecności kuratora, a władza rodzicielska zawężona do wybranych obszarów. Każde z tych rozstrzygnięć podlega zmianie, gdy okoliczności się zmienią, a poprawa kompetencji jest taką okolicznością. Skutki oceny dla treści orzeczenia opisuję w tekście kompetencje rodzicielskie a wyrok sądu.

FAQ – jak poprawić kompetencje rodzicielskie

Ile czasu potrzeba, żeby poprawa kompetencji była widoczna w sprawie?

Wiedza o codzienności dziecka i forma korespondencji z drugim rodzicem zmieniają się w kilka tygodni i w tym czasie stają się widoczne w sprawie. Stabilność warunków życia oraz zdolność do współpracy w trwającym sporze wymagają miesięcy, a w tym czasie da się pokazać kierunek zmiany.

Czy sąd uwzględni poprawę kompetencji po badaniu OZSS?

Sąd może uwzględnić poprawę udokumentowaną w toku sprawy, także po badaniu, jeżeli znajduje potwierdzenie w dokumentach i w zachowaniu rodzica przez kolejne miesiące. Poprawa po wydaniu orzeczenia wymaga odrębnego wniosku o jego zmianę w nowym postępowaniu.

Czy ukończenie kursu wystarczy, żeby poprawić kompetencje rodzicielskie?

Ukończenie kursu potwierdza wiedzę o tym, co podlega ocenie, oraz podjęcie pracy z własnej inicjatywy.

Jak poprawić kompetencje rodzicielskie przy ograniczonym kontakcie z dzieckiem?

Rodzic z ograniczonym kontaktem ma mniej sytuacji, w których kompetencje mogą się ujawnić, więc tym większe znaczenie zyskuje sposób wykorzystania tych, które ma.

Praca nad obszarami opisanymi powyżej

Obszary opisane w tym tekście dają się przygotować przed rozstrzygnięciem, o ile praca zaczyna się od codzienności dziecka i pozostaje przy niej przez kolejne tygodnie. Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich obejmuje te same obszary, które analizowane są w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami i certyfikatem możliwym do złożenia do akt sprawy.

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy