Z czym mierzy się rodzic manipulowanego dziecka strona o której nikt nie mówi

Gdy dziecko jest manipulowane przez jednego z rodziców, uwaga otoczenia skupia się niemal wyłącznie na dziecku. Rodzic, który traci z nim relację pozostaje w cieniu: stygmatyzowany, obarczany winą i pozbawiony realnej pomocy. W tym artykule opisuję 8 doświadczeń, które obserwuję od 15 lat w pracy z rodzicami manipulowanych dzieci zarówno matkami jak i ojcami.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość mechanizmów przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Obwinianie jako punkt wyjścia nie wyjątek

W sytuacji gdy dziecko odrzuca rodzica, otoczenie szuka wyjaśnienia tam, gdzie jest najpróściej: w tym rodzicu, który został odrzucony. Jeśli dziecko odmawia kontaktu, w powszechnym przekonaniu to rodzic, z którym dziecko nie chce się spotkać, ponosi za to odpowiedzialność. Skoro dziecko reaguje lękiem czymś się przestraszyło. Odrzucany rodzic staje się domyślnym kandydatem na winnego, zanim ktokolwiek zada pytanie: skąd pochodzi ta opinia dziecka i czy jest ona jego własną?

Ocena nie dotyczy jednego zdarzenia. Obejmuje całą historię rodzicielską i całą relację. Rodzic, który ma za sobą lata zaangażowanego rodzicielstwa, odkrywa nagle, że nie ma to znaczenia. Liczy się wyłącznie aktualny stan: dziecko odrzuca.

Głos dziecka jest traktowany jako oryginalny. Odrzucony rodzic słyszy powtarzający się komunikat: dziecko tak mówi, więc musiał/musiała zrobić coś złego. Konsekwencją jest życie w permanentnym trybie obrony. Każda rozmowa o dziecku, każde spotkanie z kuratorem, każda rozprawa jest sytuacją, w której trzeba udowadniać własną niewinność. Pole manewru jest zawężone: próba wyjaśnienia wygląda jak usprawiedliwianie się, milczenie jest interpretowane jako przyznanie, emocjonalna reakcja jako brak kontroli, a spokój jako brak zaangażowania.

Dlaczego sprowadzenie manipulacji do konfliktu rodziców jest błędem

Rodzic, który próbuje opisać to, co się dzieje z jego dzieckiem, napotyka najczęściej na bagatelizowanie. Słyszy: „jesteście w konflikcie”, „każde rozstanie jest trudne dla dziecka”, „oboje jesteście winni tej sytuacji”, „poczekaj, sytuacja się uspokoi”, „zacznijcie się dogadywać”. Każde z tych zdań jest próbą znalezienia równowagi w ocenie sytuacji. Problem w tym, że równowaga w tej sytuacji nie jest sprawiedliwa.

Sprowadzenie manipulacji dzieckiem do konfliktu pomiędzy rodzicami jest bardzo powszechne i tragiczne w skutkach. Jedna z moich klientek opowiadała, że za każdym razem gdy próbowała opisać sytuację psychologowi szkolnemu, słyszała: „niech pani spróbuje lepiej komunikować się z byłym mężem”. Tego, czego doświadczała, nie dało się streścić w kilku zdaniach bez ryzyka, że zostanie odczytane jako stronniczość rozgoryczanej kobiety.

Bagatelizowanie wyczerpuje w szczególny sposób. Każda próba pełniejszego opisania sytuacji wymaga ogromnego wysiłku: wyjaśniania kontekstu od początku, dobierania słów pod kątem tego, jak zostaną odebrane, a po tym wysiłku najczęściej i tak przychodzi ta sama odpowiedź: „konflikt rodzicielski”. Rodzic wraca do domu nie tylko z nierozwiązanym problemem, ale z poczuciem, że jego rzeczywistość jest całkowicie niewidoczna dla otoczenia.

Instytucje które odsyłają dalej

Kiedy rodzic szuka pomocy poza własnym środowiskiem, trafia na instytucje, które w teorii powinny dysponować narzędziami do rozpoznania krzywdy. Przychodzi do szkoły z prośbą o uważność, o wsparcie czasem tylko o to żeby ktoś zauważył, że coś się dzieje. Słyszy w odpowiedzi: szkoła nie jest miejscem do rozwiązywania konfliktów między rodzicami. W ośrodku pomocy społecznej: nie mamy kompetencji proszę zwrócić się do sądu.

Droga sądowa jest dostępna, ale trwa miesiącami lub latami. W tym czasie relacja z dzieckiem jest dalej osłabiana, a rodzic czeka na kolejną rozprawę. Kiedy w końcu zapada orzeczenie o kontaktach, okazuje się, że wyrok nie zmienia tego co dzieje się w głowie dziecka.

Wielokrotnie spotykałam rodziców, którzy orzeczenie o kontaktach traktowali jako rozstrzygnięcie sprawy. Po kilku miesiącach wracali z tym samym problemem: dziecko nadal nie chciało przyjechać, drugi rodzic wciąż znajdował powód, dla którego kontakt „nie może się odbyć”, lub wskazywał: „to decyzja dziecka”.

Orzeczenie sądowe to połowa sukcesu potem rodzic sam na sam z dzieckiem musi wykazać się bardzo konkretnym zachowaniem. Pamiętam ojca, który po miesiącach niewidzenia córki popełnił podczas pierwszego spotkania praktycznie wszystkie błędy o których mówię w kursie Stop manipulacji. Córka po 20 minutach chciała wracać mówiąc że ją męczy. Dopiero gdy zmienił sposób prowadzenia rozmów, zaczęła zostawiać na dłużej.

Samotność której otoczenie nie widzi

Otoczenie widzi człowieka, który formalnie ma dziecko. Dziecko żyje jest zdrowe chodzi do szkoły. Spotykają się w ustalonych terminach. Wszystko wygląda w porządku.

Prywatna rzeczywistość jest inna. Spotkania są napięte i coraz krótsze, wypełnione ciszą lub zdaniami, które brzmią jak wyuczone odpowiedzi. Telefony są odbierane z ociąganiem albo nie są odbierane wcale. Wiadomości pozostają bez odpowiedzi. Zainteresowanie, które kiedyś było spontaniczne, zniknęło. Dziecko wyczekuje, kiedy spotkanie się skończy.

Znajomi widzą człowieka który nieco rzadziej się śmiał. Nie widzą nocy spędzonych na analizowaniu każdego zdania z ostatniego kontaktu szukania rozwiązań które sprowadzają się do nieskutecznych rad: poczekaj samo zrozumie okazuj miłość i cierpliwość pisz listy lub zostawiaj karteczki. W 15-letniej praktyce nie widziałam żeby któreś z tych zachowań doprowadziło do przerwania manipulacji lub zmiany nastawienia dziecka.

Rodzic przygotowuje się do każdego spotkania jak do egzaminu bo wie, że każde jego słowo może spowodować wybuch agresji, prowokowanie, nagrywanie sytuacji. Musi być sobą i jednocześnie być ostrożny ciepły, ale nie nachalny. Zaangażowany, ale nie kontrolujący. Wymagający, ale nie surowy. Każde zachowanie ma dwie możliwe interpretacje i tylko jedna z nich zostanie użyta.

Jeden z moich klientów, ojciec dwunastolatki, opowiadał jak po odprowadzeniu córki siadał w samochodzie i przez chwilę nie mógł ruszyć nie wiedział, jak wrócić do codzienności po czymś, czego nie potrafił nikomu wyjaśnić. Technicznie miał dziecko. Czuł się, jakby rozmawiał z nią przez szybę.

Kiedy rodzic przestaje zauważać, że adaptuje się do utraty

Rodzic manipulowanego dziecka rzadko doświadcza jednego zdarzenia, które wyznacza początek manipulacji. Doświadcza serii małych sygnałów, z których każdy z osobna można wytłumaczyć: etapem rozwojowym, normą po rozstaniu, potrzebą autonomii. Racjonalizuje, bo nie ma jeszcze nic, co mógłby pokazać jako dowód.

Dziecko, które wracało z weekendu u drugiego rodzica roześmiane i otwarte, wraca coraz bardziej zamknięte. To, które spontanicznie opowiadało o swoich przeżyciach zaczyna dawkować informacje z ostrożnością nieadekwatną do wieku. Pytanie zadane w naturalny sposób nie spotyka się z naturalną odpowiedzią lecz z rozważeniem co można powiedzieć, a czego nie.

Rodzic nosi w sobie obraz relacji sprzed roku, dwóch trzech lat obraz spontaniczności naturalnego kontaktu, bezwarunkowego zaufania. Otoczenie widzi wyłącznie aktualny stan i nie ma z czym go porównywać. Gdy próbuje opisać zmianę musi nie tylko ją opisać ale i udowodnić, że kiedyś było inaczej.

Widzę u rodziców manipulowanych dzieci często oni sami tego nie zauważają moment, w którym zaczynają adaptować się do degradacji relacji. Przestają oczekiwać ciepłego powitania, bo ono tak długo się nie pojawia. Cieszą się z jednej normalnej rozmowy i powoli przestają liczyć na więcej.

Inna wersja siebie której dziecko nie zna

Rodzic manipulowanego dziecka odkrywa, że istnieje zupełnie inna wersja jego osoby. Dowiaduje się o niej stopniowo: ze słów dziecka, z pytań które zadaje, z interpretacji przykładanych do codziennych sytuacji lub z pism procesowych.

Nie może bronić się przed zarzutami, o których nie wie. Nie zna szczegółów obrazu, który został zbudowany. Może jedynie obserwować jego skutki w zmianie zachowania dziecka.

Nawet wyraźnie dobra intencja jest przez dziecko odczytywana przez pryzmat zaszczepiony przez drugiego rodzica. „Mama jest teraz miła, bo czegoś chce.” „Tata się stara, bo jest obserwowany.” Pozytywne zachowanie jest oceniane jako podejrzane.

Dziecko mówi to co zostało mu zaszczepione, z pełnym subiektywnym przekonaniem. Nie kłamie tylko wierzy w to, co mówi. Mechanizm ten bywa opisywany jako fałszowanie wspomnień dziecka proces, w którym dziecko zaczyna wierzyć w zdarzenia, które nie miały miejsca, lub interpretuje rzeczywiste zdarzenia przez zaszczepiony mu filtr. Zewnętrzny obserwator bez wiedzy o tej dynamice nie jest w stanie odrożnić tego od autentycznej relacji opartej na własnych doświadczeniach dziecka.

Zaobserwowanie tej sytuacji jest dla rodzica szokujące z dwóch powodów jednocześnie: nie może uwierzyć, że dziecko powtarza nieprawdziwe zdarzenia z przekonaniem i nie rozumie, jak dziecko mogło zapomnieć jaki jego rodzic jest naprawdę.

Poczucie winy, złość i żałoba trzy emocje – które rzadko są nazywane wprost

Poczucie winy jest stałym tłem. Niezależnie od tego jak obiektywna analiza wskazuje, że działania były podejmowane z troską poczucie winy nie słucha analizy. Działa na innym poziomie: czy mogłem coś zrobić inaczej? Czy gdybym inaczej reagował na konflikty poprzedzające rozstanie, dziś byłoby inaczej?

Rodzic, który zna siebie od środka wie, że bywa niecierpliwy, że kiedyś uniósł głos, że pewnych błędów wychowawczych nie uniknął. Ma wystarczająco dużo materiału żeby obwiniać się w nieskończoność. Fakt, że każdy rodzic popełnia błędy i że te błędy rzadko są przyczyną odrzucenia przez dziecko, nie zmniejsza siły tego odczucia.

Równolegle funkcjonuje złość. Na drugiego rodzica za działania widoczne w skutkach na instytucje, które nie pomogły. Na otoczenie, które upraszcza. Na samego siebie za bezsilność i złość na dziecko, że nie widzi tego co się dzieje, nie pamięta i powtarza cudze słowa jako własne.

Złość na dziecko jest emocją, której wielu rodziców wstydzi się tak bardzo, że jej nie dopuszcza do świadomości. Tymczasem jest ona naturalną konsekwencją bólu. Jej obecność nie czyni rodzica złym człowiekiem.

Poza winą i złością jest jeszcze żałoba. Żałoba po relacji, która istniała i której już nie ma w takiej formie. Po spontaniczności, po naturalnym kontakcie, po rozmowach, po tym specyficznym rodzaju bliskości, który rodzi się tylko między rodzicem a dzieckiem darzącym go ufnością.

Żałoba po żywej osobie jest doświadczeniem okrutnym. Dziecko żyje, dorasta. Nie można powiedzieć, że się je straciło bo to zdanie brzmi jak kłamstwo w obliczu faktu, że dziecko jest na tym świecie. Otoczenie nie jest przygotowane na tę sytuację najczęściej można usłyszeć: „zobaczycie, wszystko wróci do normy” lub „poczekaj, dziecko zrozumie”. Czekanie sprawia, że kolejne lata upływają w zawieszeniu.

Wypalenie które otoczenie odczytuje jako rezygnację

Długotrwała ekspozycja na sytuację, w której każde działanie spotyka się z nową przeszkodą, każda interwencja kończy się w połowie drogi, a horyzont poprawy jest niewidoczny, prowadzi do wypalenia. Wyczerpują się zasoby psychiczne: zdolność do przetwarzania emocji, do podtrzymywania nadziei, do angażowania się z energią w kolejne próby.

Część rodziców, wyczerpana walką, ogranicza wysiłki o kontakt. Dziecko nadal jest dla nich ważne ale każde spotkanie kosztuje więcej niż są w stanie udźwignąć. Wycofanie jest interpretowane przez sąd i otoczenie jako brak zainteresowania, dowód, że dziecko miało rację. Tymczasem jest efektem wyczerpania.

Są rodzice, którzy trwają w walce, płacąc za to własnym zdrowiem. Bezsennością, somatycznymi objawami stresu, trudnością z koncentracją, stanami lękowymi i depresją. Psychologiczne skutki manipulowania dzieckiem nie dotykają wyłącznie dziecka równolegle niszczą rodzica, który przez lata funkcjonuje w stanie chronicznego zagrożenia. W życiu prywatnym rozpadają się związki lub pozostaje się samotnym. Konsekwencje sięgają również efektywności zawodowej. Praktycznie każdy aspekt życia zostaje obciążony.

Bezsilność wynika z odkrycia, że mimo aktywnego działania i podejmowania każdego dostępnego kroku wpływ na sytuację jest ograniczony do stopnia, który nie pozwala zatrzymać tego co się dzieje. Rodzic może kochać dziecko głęboko i bezwarunkowo i nic to nie zmieni, jeśli w środowisku, w którym dziecko żyje na co dzień, ta miłość jest opisywana jako pozór lub kontrola.

Podsumowanie

Konflikty rodzicielskie po rozstaniu są niemal nieuchronne. Oboje rodzice często niosą własny ból i trudności adaptacyjne. Istnieje jednak zasadnicza różnica pomiędzy brakiem porozumienia rodzicielskiego a manipulacją dzieckiem w rozwodzie.

Rodzic, który tego doświadcza, zasługuje na to, by jego doświadczenie było zauważone i żeby odrzucenie przez dziecko przestało być traktowane automatycznie jako dowód jego winy. Za każdą historią manipulowanego dziecka jest też historia rodzica, który mierzy się z bezsilnością, zwątpieniem i brakiem realnej pomocy.

FAQ – najczęstsze pytania rodziców manipulowanych dzieci

Czy rodzic manipulowanego dziecka jest winny odrzuceniu przez dziecko?

Odrzucenie przez dziecko nie jest automatycznym dowodem winy rodzica. W sytuacji manipulacji dziecko wyraża opinię przyswojoną z otoczenia najczęściej od drugiego rodzica, a nie wypracowaną na podstawie własnych doświadczeń. Pierwsze pytanie, które powinien zadać każdy specjalista i każda instytucja, brzmi: skąd pochodzi ta opinia i czy jest ona rzeczywiście opinią dziecka?

Jak odróżnić konflikt rodzicielski od manipulacji dzieckiem?

Konflikt rodzicielski oznacza, że oboje rodzice mają trudności z porozumieniem, ale dziecko zachowuje dostęp do obojga. Manipulacja oznacza, że jedno z rodziców aktywnie kształtuje obraz drugiego w umyśle dziecka: przez komentarze, fałszowanie wspomnień, wciąganie dziecka w role nieadekwatne do jego wieku. Różnica jest zasadnicza i ma konsekwencje zarówno dla dziecka jak i dla sposobu prowadzenia sprawy sądowej.

Co czuje rodzic, którego dziecko jest manipulowane?

Powszechne obwinianie, bagatelizowanie ze strony instytucji, samotność, poczucie winy, złość i żałobę po relacji która istniała. Długotrwałe narażenie na tę sytuację prowadzi do wypalenia psychicznego i problemów zdrowotnych. Z zewnątrz ta strata jest niewidoczna, bo dziecko formalnie żyje i jest zdrowe, a tymczasem relacja z nim jest systematycznie niszczona.

Czy orzeczenie sądowe o kontaktach rozwiązuje problem manipulacji dzieckiem?

Reguluje formalne ramy kontaktu, ale nie zmienia tego co dzieje się w umyśle dziecka. Bez zmiany dynamiki wpływu drugiego rodzica i bez odpowiedniego przygotowania do spotkań, orzeczenie bywa tylko połową sukcesu. Rodzic powinien rozumieć jak przebiega kontakt z dzieckiem, aby nie wzmacniać nastawienia ukształtowanego pod wpływem drugiego rodzica.

Czy złość rodzica na manipulowane dziecko jest czymś normalnym?

Złość na dziecko, które powtarza cudze słowa jako własne, odmawia kontaktu i nie pamięta wspólnej historii, jest naturalną konsekwencją bólu, a nie dowodem złego rodzicielstwa. Jej obecność nie definiuje rodzica jako złego człowieka.

Jakie są psychologiczne skutki manipulowania dzieckiem dla samego rodzica?

Chroniczna bezsilność, wypalenie psychiczne, bezsenność, stany lękowe, depresja, trudności z koncentracją oraz konsekwencje zawodowe i finansowe. Psychologiczne skutki manipulowania dzieckiem nie kończą się na dziecku rodzic funkcjonujący przez lata w stanie podwyższonego zagrożenia płaci za to realną cenę w każdym obszarze życia.

Kurs „STOP Manipulacji dzieckiem” powstał na bazie wieloletniej pracy z rodzicami w podobnych sytuacjach i skupia się na tym, co realnie można zrobić w praktyce:

• gotowe schematy reakcji – co mówić, a czego unikać w trudnych rozmowach,
• sposoby odbudowy relacji i wzmacniania poczucia bezpieczeństwa dziecka,
• narzędzia pomagające dziecku odzyskać zaufanie do własnych przeżyć i emocji.

Kurs „STOP manipulacji”

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy