CPTSD po związku z narcyzem złożona reakcja na traumę

Konsekwencje życia z narcyzem często trwają jeszcze kilka lat po zakończeniu relacji. Wiele osób spodziewa się, że rozstanie zamknie trudny rozdział, a tymczasem napięcie, lęk i poczucie winy zostają. Powód bywa zaskakujący. Długotrwała relacja, w której nie było poczucia bezpieczeństwa, może prowadzić do złożonej reakcji na traumę, opisywanej w psychologii jako CPTSD. Ten tekst pokazuje, czym ona jest, jak się objawia i dlaczego nie jest oznaką słabości, lecz odpowiedzią na to, co masz za sobą. Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość mechanizmów przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Dlaczego trauma po związku z narcyzem rozwija się powoli

Trudność z rozpoznaniem skutków życia z narcyzem wynika z tego, że narastają one stopniowo. W takiej relacji rzadko istnieje jedno zdarzenie, po którym mówisz: właśnie wtedy to się stało. Zmiana zachodzi przez lata, a człowiek przyzwyczaja się do stanu, w którym żyje i zaczyna traktować go jako normę. Myśli, że taki po prostu jest, a nie że taki stał się pod wpływem relacji. Sama trudność z rozpoznaniem osoby narcystycznej sprawia, że proces ten długo pozostaje niewidoczny.

Klasyczny zespół stresu pourazowego kojarzy się z jednorazowym wstrząsem: wypadkiem, katastrofą, napadem. Relacja z osobą o cechach narcystycznych nie wygląda w ten sposób. Nie ma pojedynczego momentu, jest długie, powtarzające się narażenie, z którego trudno było się wydostać. Po to właśnie, by nazwać stan ludzi z takim doświadczeniem, wprowadzono osobną jednostkę, czyli złożoną reakcję na traumę, w skrócie CPTSD.

Jeśli chcesz najpierw zrozumieć samą relację która do tego prowadzi, pomocny będzie wpis o tym, jak rozpoznać osobę narcystyczną i zaufać własnej intuicji, dostępny pod adresem Narcystyczna osobowość, zaufaj swojej intuicji.

Czym CPTSD różni się od klasycznego PTSD

Diagnoza złożonej reakcji na traumę obejmuje trzy elementy obecne także w klasycznym PTSD. Pierwszy to nawracające przeżywanie traumy w teraźniejszości, czyli powracające obrazy, sny albo wrażenie, że przeszłość dzieje się tu i teraz. Drugi to unikanie tego, co przypomina o doświadczeniu. Trzeci to utrzymujące się poczucie aktualnego zagrożenia, które w ciele objawia się nadmierną czujnością i gwałtownymi reakcjami na bodźce.

Do tego dochodzą trzy elementy, które odróżniają CPTSD od zwykłego PTSD, opisywane jako zaburzenie samoregulacji. Pierwszy to trudność z regulowaniem emocji, gdy człowiek reaguje gwałtownie i nieproporcjonalnie albo odcina się od emocji do tego stopnia, że prawie nic nie czuje. Drugi to trwały negatywny obraz siebie, czyli głębokie przekonanie o własnej bezwartościowości, winie albo porażce. Trzeci to trudność w relacjach, w budowaniu i utrzymywaniu bliskości oraz wycofywanie się z kontaktu.

Przeglądy badań porównujące obie grupy wskazują, że osoby ze złożoną reakcją na traumę mają zwykle silniejsze objawy i większe trudności w codziennym funkcjonowaniu niż osoby z klasycznym zespołem stresu pourazowego. Warto traktować to jako informację o skali obciążenia, a nie jako etykietę.

Jak złożona reakcja na traumę wygląda w codziennym życiu

Trauma w tym ujęciu nie musi wyglądać jak trauma w potocznym rozumieniu. Człowiek nie musi mieć dramatycznych retrospekcji ani natrętnych wspomnień. Może za to odczuwać chroniczne zagrożenie bez wyraźnego źródła w danej chwili. Może mieć trudność z regulowaniem emocji w zwykłych, codziennych sytuacjach i reagować silnie na bodźce, które z zewnątrz wyglądają na nieadekwatne.

Częstym elementem jest też głębokie przekonanie, że jest się winnym wszystkiemu, co poszło nie tak. Po latach słuchania, że ciągle coś jest źle, taki obraz siebie zostaje przyjęty jako prawda. Na tym podłożu wyrasta obniżony nastrój, poczucie braku wpływu i myśl, że nie zasługuje się na nic dobrego. Te objawy są zrozumiałą odpowiedzią na długi czas życia w środowisku bez poczucia bezpieczeństwa.

Jednym z silnie obciążających skutków bywa utrzymująca się nadmierna czujność. Opisuję ją osobno we wpisie Hiperczujność po toksycznym związku, dlaczego ciągle jesteś w gotowości.

Poczucie winy i wstyd które zostają na lata

Po latach przyjmowania, że ponosi się winę za każdą trudność i każdy konflikt, człowiek zaczyna w to wierzyć. Z czasem przekonanie o własnej winie nie dotyczy już tylko relacji z narcyzem, lecz rozlewa się na wszystkie obszary życia. Pojawia się w pracy, w kontaktach z rodziną, w przyjaźniach, nawet w sytuacjach, które obiektywnie nie mają z dawną relacją nic wspólnego.

Wstyd sięga jeszcze głębiej niż poczucie winy, bo dotyka samej wartości człowieka. Wina mówi: stało się coś złego z mojej strony. Wstyd mówi: jestem do niczego. Po długiej relacji, w której drugą stronę regularnie umniejszano, ta druga forma potrafi zostać na lata i odzywać się w sytuacjach społecznych, zawodowych i osobistych. Człowiek wycofuje się, milknie, nie upomina się o swoje, bo gdzieś w środku czuje, że nie zasługuje.

Warto wiedzieć, że ten wstyd nie jest prawdą o Tobie. Jest śladem komunikatów powtarzanych przez lata, przyjętych z czasem jako własne zdanie o sobie. Oddzielenie cudzego głosu od własnego jest jednym z trudniejszych, ale i silnie uwalniających elementów powrotu do równowagi. Pomaga w tym zrozumienie, jak działa osoba narcystyczna, bo łatwiej wtedy zobaczyć, skąd wziął się ten obcy głos.

Dysocjacja czyli odcięcie od emocji i ciała

Częstym, choć rzadko nazywanym skutkiem długiej relacji jest dysocjacja, czyli odcinanie się od własnych emocji lub ciała. W łagodniejszej formie przypomina poczucie bycia obok siebie, obserwowania własnego życia z dystansu, trudność w odczuwaniu emocji tam, gdzie powinny być silne. Człowiek funkcjonuje, wykonuje codzienne czynności ale jakby zza szyby.

W mocniejszej postaci dysocjacja może oznaczać luki w pamięci, poczucie nierealności otoczenia albo siebie samego. Rozwija się jako ochrona w sytuacjach, w których pełne przeżywanie emocji było zbyt bolesne lub zbyt niebezpieczne na przykład wtedy, gdy emocje były wyśmiewane albo używane przeciwko Tobie. Umysł nauczył się je wyłączać żeby przetrwać.

Odcięcie, które kiedyś chroniło, po rozstaniu zaczyna przeszkadzać. Trudno budować bliskość i cieszyć się dobrymi chwilami, gdy dostęp do własnych emocji jest przytłumiony. Powrót czucia bywa stopniowy i wymaga poczucia bezpieczeństwa, którego w dawnej relacji brakowało.

Co z tym można zrobić

Pierwszym krokiem jest nazwanie tego, co się przeżywa. Trudno pracować z czymś, czego się nie widzi albo co traktuje się jako własną wadę zamiast jako odpowiedź na doświadczenie. Kiedy rozumiesz, że Twoje reakcje były adaptacją do trudnego środowiska, przestajesz dokładać sobie poczucia winy do tego, co już dźwigasz.

Nasilenie tych skutków bywa różne. Zależy od długości relacji, od intensywności zachowań drugiej strony, od tego, czy w grę wchodziły dzieci, oraz od wsparcia dostępnego po rozstaniu. Odzyskanie kontaktu ze sobą i z poczuciem wartości niezależnym od cudzej oceny wymaga zwykle czasu i aktywnej pracy, zwykle terapeutycznej. Uporządkowane przejście przez ten proces ułatwia Program odzyskania siebie po toksycznym związku, pomyślany jako droga od zrozumienia, co zostawiła relacja, po odbudowanie wewnętrznej równowagi. Z mojej praktyki wynika jedno. Nie spotkałam osoby, która nie odczuwałaby skutków związku z narcyzem, ale też nie spotkałam takiej, która przy odpowiedniej pracy nie poradziłaby sobie z nimi.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy każdy po związku z narcyzem ma CPTSD

W swojej praktyce nie spotykam reguły, że każdy po takiej relacji ma CPTSD. Złożona reakcja na traumę pojawia się u części osób i z różnym nasileniem. Jej wystąpienie zależy od długości relacji, intensywności trudnych zachowań drugiej strony, wcześniejszych zasobów psychicznych oraz wsparcia po rozstaniu. Ten tekst opisuje zjawisko i nie stawia diagnozy.

Czym CPTSD różni się od depresji

Obniżony nastrój bywa jednym z elementów obrazu po trudnej relacji, ale złożona reakcja na traumę obejmuje szerszy zestaw trudności w tym nadmierną czujność, trudność z regulowaniem emocji i trwały negatywny obraz siebie. Rozróżnienie wymaga oceny specjalisty więc warto traktować ten opis jako punkt wyjścia do rozmowy z terapeutą.

Czy złożona reakcja na traumę mija sama

Z tego co obserwuję u osób z którymi pracuję część objawów może słabnąć z czasem, ale głębokie wzorce reagowania rzadko cofają się bez wsparcia. Pomocna jest praca terapeutyczna i stopniowe odbudowywanie poczucia bezpieczeństwa. Samo rozpoznanie i nazwanie własnych reakcji jest pierwszym krokiem, choć zwykle nie wystarcza bez dalszej pracy.

Odzyskaj siebie po toksycznym związku

Jesteś po trudnej relacji i czujesz, że rozstanie nie zakończyło jeszcze tego, co działo się w Tobie przez ostatnie miesiące albo lata, potrzebujesz więcej niż kolejnej porady z internetu.

Program odzyskania siebie po toksycznym związku jest 30-dniowym programem, który pomaga uporządkować emocje, odzyskać kontakt ze sobą i stopniowo wyjść z wpływu relacji, która osłabiła Twoją pewność, spokój i poczucie własnej wartości.

W programie przechodzisz przez proces krok po kroku: od zrozumienia, co naprawdę zostawiła w Tobie toksyczna relacja, aż po odbudowanie wewnętrznej stabilności i przygotowanie się na nowy etap życia.

Program jest dla osób, które nie chcą już tylko analizować drugiej strony, ale chcą wrócić do siebie spokojniej, mocniej i bardziej świadomie.

Dołącz do 30-dniowego programu i zacznij odzyskiwać siebie po toksycznym związku.

Program odzyskania siebie

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik&Psycholog sądowy