Stalking po rozstaniu: kiedy nękanie staje się przestępstwem?

Łączę w pracy perspektywę prawnika i psychologa sądowego, dlatego sprawy dotyczące nękania po rozstaniu analizuję z dwóch stron: na podstawie akt i materiału zgromadzonego podczas opiniowania do sądu, a także przez pryzmat doświadczeń osób, które przez długi czas żyją w poczuciu osaczenia. Część rozstań z osobą stosującą przemoc nie kończy się bowiem w dniu wyprowadzki. Druga strona nie przyjmuje końca relacji i podejmuje kolejne działania: wysyła dziesiątki wiadomości dziennie, dzwoni w nocy, pojawia się pod domem lub miejscem pracy, wypytuje znajomych albo wykorzystuje sprawy dziecka do inicjowania kontaktu. Osoby, które tego doświadczają, często długo zastanawiają się, czy nie przesadzają i czy sytuacja rzeczywiście uzasadnia zgłoszenie na policję. Wyjaśnię, gdzie przebiega granica między trudnym rozstaniem a przestępstwem uporczywego nękania, co wpływa na ocenę ciężaru takiej sprawy oraz jakie środki ochrony przewiduje prawo.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość mechanizmów przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Jak wygląda nękanie po zakończeniu toksycznego związku

Nękanie po rozstaniu rzadko zaczyna się od gróźb, częściej przybiera początkowo formę zachowań, które otoczenie może odczytywać jako próby uratowania związku: błagalnych wiadomości, kwiatów pozostawianych pod drzwiami czy czekania po pracy pod pretekstem rozmowy. Zdarza się, że bliscy tłumaczą takie działania cierpieniem po rozstaniu, silnym uczuciem albo trudnością w pogodzeniu się z końcem relacji. Takie interpretacje mogą utrudniać osobie nękanej ocenę sytuacji i wzmacniać jej wątpliwości, czy rzeczywiście ma prawo stanowczo domagać się zaprzestania kontaktu.

Granica między zabieganiem o relację a nękaniem zostaje przekroczona wtedy, gdy kolejne próby kontaktu są podejmowane mimo jasno wyrażonego sprzeciwu. Prośba o zaprzestanie kontaktu została wypowiedziana wprost, a mimo to jest ignorowana. Od tego momentu dalsze działania nie służą odzyskaniu relacji, lecz naruszają prawo drugiej osoby do decydowania, kto i na jakich zasadach może być obecny w jej życiu. Z czasem działania te mogą przybierać coraz bardziej zróżnicowane formy. Pojawiają się telefony z numerów zastrzeżonych lub za każdym razem innych, wiadomości wysyłane z nowych kont zakładanych po kolejnych blokadach, obserwowanie domu, a także pozornie przypadkowe spotkania w sklepie, pod miejscem pracy czy na trasie do przedszkola. Nękanie może również obejmować kontaktowanie się z pracodawcą, sąsiadami albo nowym partnerem czy partnerką, publikowanie prywatnych informacji oraz grożenie ich ujawnieniem.

Wspólny cel tych zachowań pozostaje ten sam: kontynuowanie ingerencji w życie drugiej osoby wbrew jej woli oraz demonstrowanie kontroli nad sytuacją.

Kiedy zachowanie byłego partnera staje się przestępstwem

Zachowanie byłego partnera może zostać uznane za przestępstwo, jeżeli nękanie ma charakter uporczywy i wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo prowadzi do istotnego naruszenia prywatności. W ten sposób uporczywe nękanie zostało opisane w art. 190a Kodeksu karnego. Za jego popełnienie grozi kara pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do ośmiu lat, a ściganie w typie podstawowym następuje na wniosek osoby pokrzywdzonej.

W sprawach, które konsultowałam, a także w tych analizowanych przeze mnie na potrzeby opiniowania sądowego, znaczenie mają powtarzalność zachowań oraz ich wpływ na codzienne funkcjonowanie osoby pokrzywdzonej. Pojedyncza przykra wiadomość wysłana po rozstaniu co do zasady nie wystarcza do stwierdzenia uporczywego nękania. Inaczej oceniana może być jednak seria telefonów, wiadomości, prób kontaktu i innych działań podejmowanych przez dłuższy czas. Istotne pozostają również skutki tych zachowań: życie w stałym napięciu, zmiana codziennych tras, lęk wywoływany dźwiękiem telefonu czy sprawdzanie otoczenia przed wyjściem z domu. Sprzeciw osoby pokrzywdzonej nie stanowi odrębnego znamienia tego przestępstwa, jednak wyraźna i udokumentowana prośba o zaprzestanie kontaktu, zignorowana przez drugą stronę, może mieć duże znaczenie dowodowe.

Przepis nie wskazuje konkretnej liczby wiadomości, telefonów ani prób kontaktu, po której przekroczeniu zachowanie automatycznie staje się przestępstwem. Każda sprawa wymaga oceny całokształtu okoliczności, w tym częstotliwości i czasu trwania działań, ich formy, kontekstu relacji oraz wpływu na osobę pokrzywdzoną. Jej odczucia mają znaczenie, pod warunkiem że znajdują uzasadnienie w obiektywnych okolicznościach sprawy. Dla odpowiedzialności karnej nie jest konieczne, aby wiadomości zawierały groźby. Setki pozornie neutralnych komunikatów mogą prowadzić do silnego poczucia osaczenia i udręczenia, niekiedy znacznie większego niż pojedyncza zapowiedź wyrządzenia krzywdy. Takie sytuacje są uwzględniane również w orzecznictwie.

Nękanie ukryte pod sprawami dziecka

Po rozstaniu rodziców kontakt dotyczący dziecka może stać się sposobem na dalsze ingerowanie w życie drugiego rodzica. Nękanie bywa wówczas przedstawiane jako przejaw zaangażowania w sprawy dziecka. Może obejmować kilkanaście wiadomości dziennie dotyczących drobnych kwestii, żądanie natychmiastowych odpowiedzi niezależnie od pory, wielokrotne zmienianie ustalonych godzin, wypytywanie dziecka o życie drugiego rodzica oraz przekazywanie za jego pośrednictwem komunikatów. Formalnie korespondencja dotyczy sprawowania opieki, jednak sposób i częstotliwość jej prowadzenia mogą utrzymywać drugiego rodzica w stanie ciągłej dyspozycyjności wobec osoby, z którą zakończył relację.

Oceniając takie zachowania, należy uwzględnić nie tylko temat wiadomości, lecz także ich rzeczywisty cel, częstotliwość i sposób prowadzenia komunikacji. Rodzic zainteresowany sprawami dziecka pyta o jego zdrowie, edukację i bieżące potrzeby, respektuje ustalone zasady oraz ogranicza kontakt z drugim rodzicem do kwestii wymagających wspólnych ustaleń. Wykorzystywanie spraw dziecka jako pretekstu do podtrzymywania kontaktu można rozpoznać między innymi po nasilaniu działań w przypadku braku odpowiedzi oraz po regularnym przechodzeniu od tematów rodzicielskich do życia osobistego byłej partnerki lub byłego partnera, zakończonej relacji i wzajemnych rozliczeń. Sposób prowadzenia komunikacji, który porządkuje ten obszar i jednocześnie buduje materiał dowodowy, opisuję w artykule o zasadzie zero kontaktu z narcyzem.

Fałszywe zgłoszenia i donosy jako forma odwetu

Osobną kategorię stanowi nękanie prowadzone za pośrednictwem instytucji. Może przybierać formę zgłoszenia do ośrodka pomocy społecznej, że dziecko jest zaniedbywane, zawiadomienia policji o rzekomej awanturze, donosu do pracodawcy lub urzędu skarbowego czy przekazywania nieprawdziwych informacji szkole dziecka. Każde takie zgłoszenie uruchamia określoną procedurę, w ramach której osoba nękana musi składać wyjaśnienia, przyjmować wizyty pracowników instytucji i odnosić się do kolejnych zarzutów. W rezultacie jej codzienne funkcjonowanie zostaje podporządkowane kolejnym kontrolom i postępowaniom. W takich sprawach znaczenie mają zwykle dwa elementy pierwszym jest postawa wobec instytucji, które są zobowiązane do przeprowadzenia odpowiednich czynności. Spokojna, rzeczowa współpraca oraz konsekwentne przedstawianie faktów znajdują odzwierciedlenie w dokumentacji, która może zostać wykorzystana również w kolejnych postępowaniach. Drugim są rozstrzygnięcia kończące poszczególne sprawy. Kilka postępowań zakończonych umorzeniem albo stwierdzeniem bezzasadności zarzutów przedstawionych w jednej chronologii, może wskazywać na powtarzalny sposób działania drugiej strony, a materiał może mieć znaczenie zarówno w postępowaniu karnym dotyczącym uporczywego nękania, jak i w sprawie rodzinnej.

Co decyduje o ciężarze sprawy o nękanie

W sprawach o nękanie samo nagromadzenie zdarzeń nie wystarcza jeżeli wiadomości, telefony, wizyty i próby kontaktu nie zostaną uporządkowane, organ prowadzący postępowanie może nie dostrzec ich częstotliwości, ciągłości ani wpływu na życie osoby pokrzywdzonej. Stwierdzenie, że były partner nęka, nie odtwarza przebiegu sytuacji. Dopiero chronologia pokazuje jej rzeczywisty obraz: datę i godzinę zdarzenia, formę kontaktu, treść wiadomości, obecność świadków oraz reakcję osoby, wobec której działania były podejmowane.

W konsultowanych przeze mnie sprawach dużą wartość ma rejestr prowadzony na bieżąco nie musi być rozbudowany. Krótki zapis sporządzony po każdym zdarzeniu pozwala po kilku tygodniach zobaczyć skalę zachowań, której nie sposób wiernie odtworzyć wyłącznie z pamięci. Pokazuje również, czy działania stają się częstsze, zmieniają formę albo nasilają się po braku odpowiedzi.

Zrzuty ekranu powinny obejmować datę, godzinę i oznaczenie nadawcy. Należy zachować historię połączeń oraz pełną treść wiadomości, również tych pozornie neutralnych, poniżających lub odnoszących się do spraw prywatnych. Dzięki temu ocena nie opiera się jedynie na relacji osoby pokrzywdzonej, lecz na materiale pozwalającym prześledzić sposób komunikowania się drugiej strony oraz jego powtarzalność. Znaczenie dowodowe ma także jednoznaczne, pisemne wezwanie do zaprzestania kontaktu, przesłane w sposób umożliwiający potwierdzenie doręczenia. Od tej chwili nie ma wątpliwości, że dalsze wiadomości, telefony lub próby spotkania są podejmowane wbrew wyraźnie zakomunikowanej woli. Taki dokument nie przesądza samodzielnie o odpowiedzialności karnej ale pozwala osadzić kolejne zachowania w czytelnym kontekście.  Zasady zabezpieczania korespondencji na potrzeby postępowań opisuję szerzej w artykule o nagraniach jako dowodzie w sprawie rodzinnej.

Jakie środki ochrony daje prawo

Prawo przewiduje dwie podstawowe drogi ochrony przed nękaniem. Pierwsza ma charakter karny i wynika z art. 190a Kodeksu karnego. Rozpoczyna ją zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, złożone na policji albo w prokuraturze. Do zawiadomienia warto dołączyć chronologię zdarzeń oraz zgromadzony materiał dowodowy. W razie skazania sąd może, obok kary, orzec zakaz zbliżania się do osoby pokrzywdzonej oraz zakaz kontaktowania się z nią, obejmujący także próby nawiązania kontaktu za pośrednictwem innych osób lub środków komunikacji.

Druga droga pozwala na uzyskanie ochrony bez oczekiwania na zakończenie postępowania karnego, jednak dotyczy przypadków przemocy domowej, w których osoba stosująca przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby jej doznającej. Od 15 sierpnia 2023 roku policjant może wydać zakaz zbliżania się na określoną odległość oraz zakaz kontaktowania się. Jeżeli strony nadal mieszkają razem, możliwe jest również wydanie nakazu natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i zakazu zbliżania się do niego. Środki te obowiązują przez czternaście dni, chyba że sąd przedłuży je w ramach zabezpieczenia. O wydaniu zakazu lub nakazu decydują okoliczności danej sprawy, charakter podejmowanych działań oraz wynik oceny zagrożenia. Jeżeli w rodzinie była prowadzona procedura Niebieskiej Karty, zgromadzona w jej toku dokumentacja może uzupełniać materiał przedstawiany policji lub sądowi. Więcej na ten temat piszę w artykule poświęconym Niebieskiej Karcie jako dowodowi niezależnie od procedur pozostaje numer 112, przewidziany na sytuacje gróźb, nachodzenia w domu i realnego zagrożenia zdrowia. Jeżeli równolegle trwa sprawa rozwodowa albo postępowanie dotyczące dziecka, oba postępowania mogą się wzajemnie przenikać, ale służą innym celom. Postępowanie karne dotyczy odpowiedzialności za konkretne zachowania, natomiast sąd rodzinny ocenia sytuację dziecka, sposób wykonywania władzy rodzicielskiej oraz zdolność rodziców do respektowania wzajemnych granic z tego powodu każde pismo i zgłoszenie powinno odnosić się do przedmiotu danego postępowania, bez zastępowania faktów ocenami dotyczącymi całej relacji.

Co nękanie robi z psychiką

Osoby nękane po rozstaniu często opisują mi, że odczuwane przez nie napięcie jest silniejsze niż w czasie trwania związku. Ma to psychologiczne uzasadnienie. Wcześniej źródło zagrożenia było w pewnym stopniu przewidywalne. Po zakończeniu relacji wiadomość, telefon, pojawienie się pod domem lub próba kontaktu przez inną osobę mogą nastąpić o każdej porze. Układ nerwowy pozostaje więc w stanie ciągłej gotowości, ponieważ nie sposób przewidzieć, kiedy i w jakiej formie dojdzie do kolejnego zdarzenia. Towarzyszy temu poczucie osamotnienia. Otoczenie dostrzega kwiaty i wiadomości wyrażające tęsknotę, ale nie widzi kilkudziesięciu połączeń wykonywanych w środku nocy.

W sprawach o nękanie ochrona prawna pozostaje ściśle związana ze stanem psychicznym osoby pokrzywdzonej. Utrzymujący się stan czuwania opisuję szerzej w artykule o hiperczujności po toksycznym związku. W tym miejscu warto podkreślić, że zgłoszenie sprawy oraz zastosowanie zakazu zbliżania się lub kontaktowania może przynieść wyraźne obniżenie napięcia. Osoba pokrzywdzona nie musi już opierać swojego bezpieczeństwa wyłącznie na blokowaniu numerów, unikaniu określonych miejsc i kolejnych prośbach o zaprzestanie kontaktu. Ochrona zyskuje wówczas formalny charakter, a odpowiedzialność za jej egzekwowanie nie spoczywa już wyłącznie na niej.

FAQ – Pytania o nękanie po rozstaniu

Boję się, że zgłoszenie na policję rozwścieczy drugą stronę. Czy nie pogorszę sytuacji?

Po zgłoszeniu może dojść do nasilenia zachowań sprawcy, dlatego nie można zapewnić, że interwencja natychmiast zatrzyma nękanie. Zarówno podczas konsultacji jak i przy analizie akt na potrzeby opiniowania sądowego spotykam się z sytuacjami, w których osoba dopuszczająca się nękania przesuwa kolejne granice, gdy telefony, wiadomości, nachodzenie i próby kontroli nie spotykają się z formalną odpowiedzią.

Zgłoszenie sprawy powinno łączyć się z oceną ryzyka i przygotowaniem planu bezpieczeństwa. Może on obejmować poinformowanie bliskich, pracodawcy lub szkoły dziecka, zabezpieczenie miejsca zamieszkania oraz ustalenie sposobu działania na wypadek eskalacji. Pisemne wezwanie, interwencja policji albo zakaz kontaktowania się wyznaczają granicę, której dalsze przekraczanie może prowadzić do konsekwencji prawnych. Nie w każdym przypadku powstrzyma to sprawcę, ale pozwala udokumentować, że kolejne działania podejmował mimo jednoznacznego sprzeciwu i formalnej interwencji. Gdy pojawiają się groźby, przemoc, nachodzenie w miejscu zamieszkania, próby wtargnięcia albo uzasadniona obawa o zdrowie lub życie, sprawa wymaga niezwłocznego zgłoszenia. W takiej sytuacji należy wezwać policję pod numerem 112.

Nękanie przybrało formę wyłącznie internetową. Czy to nadal stalking?

Tak uporczywe nękanie może odbywać się w całości za pośrednictwem internetu. Art. 190a Kodeksu karnego nie ogranicza tego przestępstwa do kontaktu bezpośredniego, telefonów ani nachodzenia w miejscu zamieszkania. Ocenie podlegają uporczywość podejmowanych działań oraz ich skutek: wzbudzenie uzasadnionego okolicznościami poczucia zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotne naruszenie prywatności. Zakładanie kolejnych kont po blokadzie, komentowanie każdej aktywności, wysyłanie wiadomości do bliskich i współpracowników, publikowanie informacji z życia prywatnego czy śledzenie obecności w mediach społecznościowych mogą łącznie wypełniać znamiona uporczywego nękania. Sprzeciw osoby pokrzywdzonej nie stanowi odrębnego warunku odpowiedzialności karnej, jednak blokowanie kont i żądanie zaprzestania kontaktu pokazują, że dalsze działania są podejmowane wbrew jej woli. Podszywanie się pod inną osobę zostało uregulowane odrębnie w art. 190a § 2 Kodeksu karnego. Odpowiedzialność może powstać, gdy sprawca wykorzystuje cudzy wizerunek, dane osobowe albo inne dane umożliwiające publiczną identyfikację i wyrządza w ten sposób szkodę majątkową lub osobistą. Forma internetowa nie zmniejsza prawnej wagi nękania. Zrzuty ekranu należy wykonywać tak, aby obejmowały nazwę lub adres profilu, datę, godzinę i pełny kontekst publikacji albo rozmowy. Sam wycięty fragment wiadomości może nie pozwalać na ustalenie nadawcy ani źródła. Warto zachować również adresy profili, odnośniki do publikacji, wiadomości e-mail informujące o aktywności oraz inne dane umożliwiające późniejsze powiązanie treści z konkretnym kontem.

Odzyskaj siebie po toksycznym związku

Jesteś po trudnej relacji i czujesz, że rozstanie nie zakończyło jeszcze tego, co działo się w Tobie przez ostatnie miesiące albo lata, potrzebujesz więcej niż kolejnej porady z internetu.

Program odzyskania siebie po toksycznym związku jest 30-dniowym programem, który pomaga uporządkować emocje, odzyskać kontakt ze sobą i stopniowo wyjść z wpływu relacji, która osłabiła Twoją pewność, spokój i poczucie własnej wartości.

W programie przechodzisz przez proces krok po kroku: od zrozumienia, co naprawdę zostawiła w Tobie toksyczna relacja, aż po odbudowanie wewnętrznej stabilności i przygotowanie się na nowy etap życia.

Program jest dla osób, które nie chcą już tylko analizować drugiej strony, ale chcą wrócić do siebie spokojniej, mocniej i bardziej świadomie.

Dołącz do programu i zacznij odzyskiwać siebie po toksycznym związku.

Program odzyskania siebie

Pozdrawiam serdecznie
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy