Rodzaje narcyzmu opisywane w literaturze oraz maski zakładane przez osobę z cechami narcystycznymi należą do dwóch różnych porządków, choć w rozmowach potocznych mieszają się ze sobą. Profil opisuje, skąd dana osoba czerpie poczucie wyższości, oraz pozostaje jej względnie stałym sposobem działania przez lata i w różnych relacjach. Maska jest rolą przyjmowaną doraźnie dla osiągnięcia celu w konkretnej sytuacji, więc ta sama osoba potrafi rano przyjąć wobec Ciebie rolę ofiary, w południe rolę eksperta w pracy, a wieczorem rolę bohatera przy dziecku. Na tej stronie zbieram dziewięć profili oraz dziewięć masek opisanych osobno, wyjaśniam pochodzenie ich nazw oraz pokazuję, które z nich mają znaczenie w sprawie rodzinnej.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Zapoznaj się z moim autorskim modelem: Jak narcyz manipuluje w sądzie – Model Bajsarowicz.
Czym profil narcyzmu różni się od maski narcyza
Profil pozostaje jeden i dominujący, podczas gdy masek może być kilka, a ich dobór zmienia się zależnie od tego, kto patrzy oraz co w danej chwili jest do uzyskania. Profilu nie zmienia perswazja ani kolejne szanse dawane w relacji, ponieważ opisuje on źródło poczucia wartości, a nie pojedynczą decyzję. Maska natomiast zostaje odłożona w chwili, gdy przestaje działać, a w jej miejsce pojawia się inna, dopasowana do nowej sytuacji.
Rozróżnienie to ma znaczenie dla osoby, która próbuje zrozumieć, z czym ma do czynienia w relacji oraz w sprawie sądowej. Zmiana masek w ciągu jednego dnia wygląda z bliska jak niespójność, a z dystansu okazuje się stałym profilem obsługiwanym różnymi rolami. Rozpoznanie profilu pozwala przewidzieć, co uruchomi silną reakcję, a rozpoznanie maski pozwala zrozumieć, co w danej chwili ma zostać osiągnięte.
Skąd pochodzą nazwy rodzajów narcyzmu
Nazwy używane na tej stronie mają różne pochodzenie, a świadomość tego pozwala odróżnić podział oparty na badaniach od podziału zaczerpniętego z literatury popularnej. Rozróżnienie na narcyzm wielkościowy oraz wrażliwy, nazywany też ukrytym, pochodzi z badań psychologii osobowości z początku lat dziewięćdziesiątych i stanowi podstawę większości późniejszych prac. Narcyzm rywalizacyjny wywodzi się z modelu rozdzielającego dążenie do podziwu od dążenia do rywalizacji, opublikowanego w drugiej dekadzie tego wieku.
Narcyzm wspólnotowy opisano w badaniach z tego samego okresu jako wyższość budowaną przez pomaganie oraz dobroć. Pojęcie narcyzmu złośliwego pochodzi z psychiatrii psychodynamicznej i opisuje połączenie cech narcystycznych z rysami antyspołecznymi oraz z agresją. Narcyz kompensacyjny jako podtyp został opisany w klasycznej typologii zaburzeń osobowości jako osoba nadbudowująca poczucie wyjątkowości nad ukrytym poczuciem niedostateczności.
Nazwy somatyczny, intelektualny oraz duchowy pochodzą z literatury popularnej i poradnikowej, a nie z badań, więc opisują raczej obszar, w którym dana osoba szuka potwierdzenia wyższości, niż odrębny typ osobowości. Zachowałam je na tej stronie, ponieważ rodzice posługują się nimi w rozmowach oraz w wyszukiwarce, a każda z nich wskazuje na inny zestaw zachowań widocznych w codzienności oraz w sprawie.
Dziewięć profili narcyzmu opisanych na tym blogu
Narcyz wielkościowy pokazuje wyższość otwarcie, oczekuje podziwu wprost oraz reaguje gniewem na każde zakwestionowanie własnej pozycji. Narcyz ukryty, opisywany też jako wrażliwy, kryje te same roszczenia pod pozycją osoby skrzywdzonej oraz niedocenionej przez otoczenie. Narcyz wspólnotowy buduje wyższość przez dobroć, pomaganie oraz publiczne zaangażowanie w sprawy innych ludzi.
Narcyz złośliwy łączy cechy narcystyczne z rysami antyspołecznymi, co czyni ten profil istotnym z punktu widzenia bezpieczeństwa dziecka oraz drugiego rodzica. Narcyz kompensacyjny nadbudowuje poczucie wyjątkowości nad ukrytym wstydem, przez co reaguje nieproporcjonalnie mocno na drobne uwagi. Narcyz rywalizacyjny reguluje poczucie własnej wartości przez wygrywanie oraz przez obniżanie pozycji innych osób.
Narcyz somatyczny, nazywany też cielesnym, opiera wyższość na ciele, wyglądzie oraz na atrakcyjności fizycznej. Narcyz intelektualny buduje ją na wiedzy, erudycji oraz na przewadze w każdej dyskusji. Narcyz duchowy używa języka wiary albo rozwoju osobistego do uzasadnienia swojej wyższości wobec otoczenia. Każdy z tych profili ma osobny wpis z opisem zachowań w relacji, przy rozstaniu oraz w toku sprawy sądowej.
Dziewięć masek narcyza opisanych na tym blogu
Maska ofiary przerzuca winę na drugą stronę oraz wyłącza krytykę, ponieważ trudno krytykować osobę przedstawiającą się jako skrzywdzona. Maska bohatera buduje poczucie długu przez podkreślane poświęcenie dla rodziny albo dla dziecka. Maska eksperta odbiera drugiej stronie prawo głosu w każdej sprawie wymagającej wiedzy.
Maska uwodziciela opiera się na intensywnym zainteresowaniu z początku relacji oraz na uroku, który wraca przy każdej próbie odejścia. Maska nadopiekuńczego rodzica przedstawia kontrolę nad dzieckiem oraz nad drugim rodzicem jako troskę. Maska moralizatora stawia narcyza w roli strażnika zasad, których sam nie przestrzega.
Maska skruchy polega na przeprosinach obliczonych na efekt, po których zachowanie wraca do wcześniejszej postaci. Maska przyjaciela buduje bliskość z osobami z Twojego otoczenia, żeby zebrać informacje oraz pozyskać sojuszników. Maska kryzysu inscenizuje dramat zdrowotny, finansowy albo emocjonalny w momencie, w którym podejmujesz ważną decyzję.
Które maski narcyz zakłada przy którym profilu
Maski nie są przypisane do profili na stałe, choć część połączeń pojawia się regularnie, ponieważ maska musi pasować do źródła, z którego dana osoba czerpie poczucie wyższości. Przy profilu ukrytym naturalnym uzupełnieniem jest maska ofiary oraz maska skruchy, bo obie odwołują się do pozycji osoby skrzywdzonej oraz do współczucia otoczenia. Przy profilu wspólnotowym pojawiają się maska bohatera, maska moralizatora oraz maska nadopiekuńczego rodzica, ponieważ każda z nich przedstawia własne działanie jako służbę innym.
Profil somatyczny łączy się z maską uwodziciela, a profil intelektualny z maską eksperta, co wynika wprost z obszaru, w którym dana osoba szuka potwierdzenia. Profil kompensacyjny sięga po maskę kryzysu oraz maskę skruchy w chwilach, gdy ukryty wstyd zostaje odsłonięty przez porażkę albo krytykę. Profil wielkościowy oraz rywalizacyjny używają masek w mniejszym zakresie, ponieważ otwarte okazywanie wyższości stanowi dla nich sposób działania sam w sobie, a maska pojawia się dopiero wtedy, gdy otwartość przestaje przynosić efekt.
Maska przyjaciela pozostaje w tym zestawieniu osobno, ponieważ pojawia się przy każdym profilu w momencie, gdy potrzebne są informacje albo sojusznicy w otoczeniu drugiej strony. Jej obecność mówi więcej o etapie konfliktu niż o profilu, a zjawisko pozyskiwania otoczenia opisuję szerzej w tekście o latających małpach narcyza.
Które rodzaje narcyzmu mają większe znaczenie w sprawie rodzinnej
Trudniejsze procesowo są te profile oraz maski, które budzą współczucie albo dobrze wypadają na pierwszym wrażeniu, ponieważ emocjonalny obraz wyprzedza wtedy fakty. Narcyz ukryty oraz maska ofiary uruchamiają u słuchających odruch ochrony osoby słabszej, który trudno odwrócić późniejszymi argumentami. Narcyz wspólnotowy korzysta ze świadków, z reputacji oraz z publicznego zaangażowania, a narcyz somatyczny razem z maską uwodziciela działa urokiem osobistym na każdego nowego uczestnika postępowania.
Osobną kategorię stanowi narcyz złośliwy, przy którym na pierwszy plan wysuwa się bezpieczeństwo dziecka oraz drugiego rodzica, a nie wyłącznie przebieg postępowania. Różnicę między tym profilem a psychopatią omawiam w tekście o tym, jak odróżnić narcyza od psychopaty. W każdej z opisanych sytuacji działa ta sama zasada, zgodnie z którą konkret przeważa nad emocją, czyli zachowania, daty oraz wpływ na dziecko przeważają nad opisem osobowości. Rozwijam to w artykułach o tym, że sala sądowa nie działa jak gabinet psychologiczny, oraz o zachowaniach narcyza w sądzie.
Rodzaje narcyzmu a klasyfikacje diagnostyczne
Żadna z nazw na tej stronie nie stanowi rozpoznania w rozumieniu klasyfikacji używanych w diagnostyce. DSM-5, klasyfikacja amerykańska, ujmuje narcystyczne zaburzenie osobowości jako jedną kategorię bez oficjalnego podziału na typy, a w polskiej diagnostyce nie stanowi ona podstawy rozpoznań. W Polsce rozpoznania stawia się w oparciu o klasyfikację ICD, przy czym wciąż obowiązuje ICD-10, w której narcyzm nie ma osobnej kategorii i mieści się wśród innych zaburzeń osobowości.
ICD-11 jest klasyfikacją międzynarodową od 1 stycznia 2022 roku, lecz w polskim porządku prawnym jeszcze nie obowiązuje, a okres przejściowy z rozpoznaniami według ICD-10 ma potrwać do końca 2027 roku. Sama ICD-11 poszła zresztą o krok dalej i zrezygnowała z odrębnych typów zaburzeń osobowości, w tym z narcystycznego, opisując je przez nasilenie oraz przez cechy. Większość popularnych nazw pochodzi z literatury psychologicznej oraz poradnikowej, więc wpisanie do pozwu określenia narcyz wspólnotowy albo rywalizacyjny sugeruje stawianie rozpoznania bez uprawnień. Co rozpoznanie zmienia w sprawie, a czego nie zmienia, omawiam w artykule o diagnozie narcyza w sądzie.
Jak odróżnić profil narcyzmu od chwilowego zachowania
Każdy człowiek potrafi w gorszym tygodniu zachować się egocentrycznie, wybuchnąć przy krytyce albo szukać potwierdzenia własnej wartości u innych. Stres, kryzys oraz rozstanie ujawniają reakcje, które na co dzień nie występują, więc pojedyncze zachowanie, nawet przykre, nie przesądza jeszcze o profilu. Rozpoznanie profilu opiera się na trzech cechach, których w przejściowym kryzysie nie ma.
Pierwszą cechą jest trwałość, czyli utrzymywanie się tego samego wzorca przez lata, w różnych relacjach oraz nie tylko w jednym trudnym okresie życia. Drugą jest powtarzalność w wielu obszarach naraz, ponieważ ten sam układ widać w pracy, w rodzinie, wobec dziecka oraz wobec obcych, a nie wyłącznie w napiętej relacji z jedną osobą. Trzecią jest brak refleksji po fakcie, bo osoba w przejściowym kryzysie z czasem dostrzega, że przesadziła, i wraca do tematu, a przy stałym profilu odpowiedzialność za napięcie trafia za każdym razem na drugą stronę.
Jeśli trudne zachowania pojawiły się dopiero w ostrym konflikcie, a wcześniej ich nie było, możliwe, że patrzysz na reakcję na sytuację, a nie na profil. Jeśli cofając się pamięcią, widzisz ten sam układ od początku relacji, zmienny jedynie w natężeniu, masz przed sobą coś trwalszego niż chwilowy stan. W postępowaniu rodzinnym różnica ta ma znaczenie, ponieważ przedmiotem oceny powinno być funkcjonowanie rodzica w dłuższym czasie, a nie pojedynczy epizod z jednego trudnego dnia.
Czy rodzaje narcyzmu mieszają się u jednej osoby
Podział na dziewięć profili ułatwia opis, lecz rzeczywista osoba nie mieści się w jednej rubryce idealnie, bo profile opisują źródła poczucia wyższości, a u jednego człowieka kilka z tych źródeł może być obecnych naraz. Jedno z nich przeważa i nadaje ton całości, a pozostałe pojawiają się jako rysy widoczne w określonych sytuacjach. Osoba o rdzeniu wielkościowym potrafi w obliczu realnej porażki sięgnąć po cierpiętnictwo właściwe profilowi ukrytemu, a osoba rywalizacyjna może być równocześnie kompensacyjna, bo pod potrzebą wygrywania kryje się lęk przed niedostatecznością.
Zmienność prezentacji dezorientuje, zwłaszcza osobę blisko związaną, która raz widzi pewność siebie oraz pogardę, a innym razem skrzywdzenie oraz cichą pretensję. Trudność połączenia tych obrazów w jedną osobę prowadzi do wątpienia we własne spostrzeżenia, choć w istocie patrzysz na różne odsłony tego samego, zależne od tego, co akurat skuteczniej osłania poczucie wartości drugiej strony. Dla zrozumienia sytuacji większe znaczenie od przypięcia nazwy ma rozpoznanie stałego rdzenia, czyli tego, skąd dana osoba czerpie poczucie wyższości oraz co uruchamia jej silne reakcje.
Po jakich zachowaniach poznać, który rodzaj narcyzmu opisuje Twoją sytuację
Nazwy profili zaczynają coś mówić dopiero wtedy, gdy zostaną powiązane z zachowaniami widocznymi w codzienności, więc poniżej zestawiam zachowania z wpisami, które je opisują. Gdy druga strona otwarcie wymaga podziwu, przerywa, poprawia oraz reaguje złością na każdą uwagę, opisuje to wpis o narcyzie wielkościowym. Gdy zamiast złości pojawia się długie milczenie, pretensja o brak docenienia oraz opowieść o własnej krzywdzie, bliższy jest wpis o narcyzie ukrytym.
Gdy otoczenie widzi osobę dobrą, pomocną oraz zaangażowaną społecznie, a Ty widzisz w domu coś zupełnie innego, dotyczy Cię wpis o narcyzie wspólnotowym. Gdy każda rozmowa zamienia się w konkurs, a porażka drugiej strony wywołana przez kogoś z rodziny jest karana, prowadzi to do wpisu o narcyzie rywalizacyjnym. Gdy drobna uwaga wywołuje reakcję nieproporcjonalną do jej wagi, po której następuje okres wycofania albo rewanżu, opisuje to wpis o narcyzie kompensacyjnym.
Gdy zachowaniom towarzyszy zastraszanie, przyjemność z cudzego strachu oraz brak jakichkolwiek hamulców wobec dziecka, sytuacja wykracza poza opis profilu i wymaga lektury wpisu o narcyzie złośliwym razem z tekstem o stalkingu po rozstaniu. Pozostałe trzy profile, somatyczny, intelektualny oraz duchowy, rozpoznaje się po obszarze, w którym druga strona szuka potwierdzenia, czyli po ciele, po wiedzy albo po języku wiary i rozwoju. Jeśli po przeczytaniu kilku wpisów nadal trudno wskazać jeden, powód leży przeważnie w opisanym wyżej mieszaniu się profili, a nie w błędzie obserwacji.
FAQ – Pytania o rodzaje narcyzmu
Czym różni się profil narcyzmu od maski?
Profil oznacza trwały sposób działania oraz źródło poczucia wyższości, utrzymujące się przez lata i w różnych relacjach. Maska jest rolą przyjmowaną na chwilę dla doraźnego celu, więc ta sama osoba ma jeden dominujący profil i potrafi zmieniać maski kilka razy dziennie, zależnie od sytuacji oraz od otoczenia.
Ile rodzajów narcyzmu wyróżnia się w literaturze?
Badania psychologii osobowości wyróżniają przede wszystkim narcyzm wielkościowy oraz wrażliwy, a nowsze modele dodają do tego wymiar rywalizacyjny oraz wspólnotowy. Pozostałe nazwy, takie jak somatyczny, intelektualny albo duchowy, pochodzą z literatury popularnej i opisują obszar poszukiwania potwierdzenia, a nie odrębny typ osobowości.
Czy mogę napisać w pozwie, że druga strona to narcyz konkretnego typu?
Takie określenia nie mają samodzielnego znaczenia w postępowaniu, ponieważ żadne z nich nie jest rozpoznaniem według klasyfikacji używanej w Polsce. Mogą brzmieć oceniająco oraz przenosić ciężar pisma z sytuacji dziecka na etykietowanie drugiego rodzica, co działa na niekorzyść osoby piszącej.
Który rodzaj narcyzmu jest trudniejszy w sprawie rodzinnej?
Procesowo trudniejsze są profile budzące współczucie przy pierwszym wrażeniu, czyli ukryty, wspólnotowy oraz somatyczny, ponieważ emocjonalny obraz wyprzedza wtedy fakty. Dla bezpieczeństwa dziecka istotny pozostaje profil złośliwy, przy którym na pierwszy plan wysuwa się ochrona, a nie przebieg samego postępowania.
Czy jedna osoba może mieć kilka profili narcyzmu naraz?
U jednej osoby kilka źródeł poczucia wyższości może być obecnych jednocześnie, przy czym jedno z nich przeważa i nadaje ton całości. Pozostałe ujawniają się w określonych sytuacjach, na przykład cierpiętnictwo profilu ukrytego u osoby wielkościowej w obliczu realnej porażki.
Narcyz w sądzie. Jak ochronić siebie i dzieci
Profile oraz maski opisane na tej stronie wracają w postępowaniu rodzinnym jako konkretne zachowania na sali rozpraw, w pismach oraz podczas badania. Sposoby działania osoby manipulującej w sprawie sądowej oraz odpowiedzi na nie opisuję w e-booku poniżej, którego integralną częścią jest autorski Model Bajsarowicz.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & psycholog sądowy

