Narcyz
Rodzaje narcyzmu i maski narcyza w sprawie rodzinnej
lip
Zebrałam tu w jednym miejscu profile i maski, które opisuję osobno. Profil narcyzmu nie jest tym samym co maska , opisuje skąd dana osoba czerpie poczucie wyższości i pozostaje jej względnie stałym sposobem działania. Maska jest rolą zakładaną doraźnie, by coś osiągnąć ten sam człowiek potrafi rano grać ofiarę wobec Ciebie, w południe eksperta w pracy, a wieczorem bohatera przy dziecku. Profil pozostaje jeden, dominujący. Masek bywa kilka i zmieniają się zależnie od sytuacji.
Profilu nie zmienia perswazja ani kolejne szanse. Lata pracy z osobami, które przez to przeszły, kobietami i mężczyznami, prowadzą do jednego powtarzalnego wniosku: zmiana profilu od zewnątrz nie następuje.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość mechanizmów przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Dziewięć profili narcyzmu
Podział wsparty obszerną literaturą badawczą dotyczy dwóch wymiarów. Narcyz wielkościowy pokazuje wyższość otwarcie, oczekuje podziwu wprost i reaguje gniewem na zakwestionowanie. Narcyz ukryty, opisywany też jako wrażliwy, kryje te same roszczenia pod pozycją skrzywdzonego i niedocenionego.
Narcyz wspólnotowy buduje wyższość przez dobroć. Narcyz złośliwy łączy narcyzm z rysami antyspołecznymi i bywa groźny dla bezpieczeństwa. Narcyz kompensacyjny nadbudowuje poczucie wyjątkowości nad ukrytym wstydem, przez co reaguje nieproporcjonalnie na drobne uwagi. Narcyz rywalizacyjny reguluje poczucie wartości przez wygrywanie i podważanie innych.
Narcyz somatyczny, bywa nazywany cielesnym, opiera wyższość na ciele i wyglądzie. Narcyz intelektualny buduje ją na wiedzy i erudycji. Narcyz duchowy wykorzystuje język wiary albo rozwoju osobistego do uzasadnienia swojej wyższości wobec otoczenia.
Dziesięć masek narcyza
Maska ofiary przerzuca winę i wyłącza krytykę. Maska bohatera buduje poczucie długu przez poświęcenie. Maska eksperta odbiera prawo głosu. Maska uwodziciela opiera się na bombardowaniu miłością i czarze. Maska nadopiekuńczego rodzica podaje kontrolę jako troskę.
Maska moralizatora stawia narcyza w roli strażnika zasad, których sam nie przestrzega. Maska skruchy to przeprosiny obliczone na efekt. Maska przyjaciela buduje bliskość, by zebrać informacje. Maska żartownisia ukrywa złośliwość pod humorem. Maska kryzysu inscenizuje dramat, który odsuwa Twoje decyzje.
Które profile i maski mają większe znaczenie w sądzie
Groźniejsze procesowo bywają te, które budzą współczucie albo dobrze wypadają na pierwszym wrażeniu. Narcyz ukryty i maska ofiary uruchamiają odruch ochrony słabszego. Narcyz wspólnotowy korzysta ze świadków i reputacji. Narcyz somatyczny i maska uwodziciela działają urokiem. Wszystkie łączy jedno: emocjonalny obraz wyprzedza fakty. W każdej z tych sytuacji działa ta sama zasada, że konkret wygrywa z emocją. Zachowania, daty, wpływ na dziecko. Rozwijam to w artykułach o tym, że sala sądowa nie działa jak gabinet psychologiczny, oraz o zachowaniach narcyza w sądzie.
Dlaczego w pismach nie warto używać diagnoz i nazw typów
Żadna z nazw na tej stronie nie jest diagnozą sądową. DSM-5, klasyfikacja amerykańska, ujmuje narcystyczne zaburzenie osobowości jako jedną kategorię, bez oficjalnego podziału na typy, w polskiej diagnostyce nie możemy się na niej opierać. W Polsce rozpoznania stawia się w oparciu o klasyfikację ICD, a u nas wciąż obowiązuje ICD-10, w której narcyzm nie ma osobnej kategorii i mieści się wśród innych zaburzeń osobowości. ICD-11 jest klasyfikacją międzynarodową od 1 stycznia 2022 roku, w polskim porządku prawnym jeszcze nie obowiązuje, a okres przejściowy z rozpoznaniami według ICD-10 ma potrwać do końca 2027 roku. Sama ICD-11 poszła zresztą o krok dalej i zrezygnowała z odrębnych typów zaburzeń osobowości, w tym z narcystycznego, opisując je przez nasilenie i cechy. Większość popularnych nazw pochodzi z literatury psychologicznej i poradnikowej, nie z podręczników diagnostycznych.
Z praktyki widzę, że wpisanie do pozwu określenia narcyz wspólnotowy albo rywalizacyjny nie przynosi nic dobrego. Liczą się dla sądu czyny i ich skutki dla dziecka. Etykieta go nie interesuje. Bywa, że takie pismo obraca się przeciwko piszącemu, bo sugeruje stawianie diagnozy bez uprawnień albo skupienie na ataku zamiast na dobru dziecka.
O tym, co waży w postępowaniu zamiast diagnozy, piszę w artykule o diagnozie narcyza w sądzie,
Jak odróżnić profil od chwilowego zachowania
Każdy z nas potrafi w gorszym tygodniu zachować się egocentrycznie, wybuchnąć przy krytyce albo szukać potwierdzenia własnej wartości. Stres, kryzys, rozstanie ujawniają reakcje, które na co dzień się nie pojawiają. Z tego powodu pojedyncze zachowanie, nawet przykre, nie przesądza jeszcze o profilu.
Profil rozpoznaje się po trzech rzeczach, których nie ma w przejściowym kryzysie. Pierwszą jest trwałość. Wzorzec utrzymuje się latami, w różnych relacjach, nie tylko wobec jednej osoby i nie tylko w jednym trudnym okresie. Drugą jest powtarzalność w wielu obszarach naraz. Ten sam układ widać w pracy, w rodzinie, wobec dziecka i wobec obcych, a nie wyłącznie w napiętej relacji. Trzecią jest brak refleksji po fakcie. Osoba w przejściowym kryzysie zwykle po czasie dostrzega, że przesadziła, i wraca do tematu. Przy stałym profilu ta refleksja nie przychodzi, a odpowiedzialność za napięcie zawsze ląduje po drugiej stronie.
Rozróżnienie to ma praktyczne znaczenie, gdy próbujesz zrozumieć, z czym masz do czynienia. Jeśli trudne zachowania pojawiły się dopiero w ostrym konflikcie i wcześniej ich nie było, możliwe, że patrzysz na reakcję na sytuację, nie na profil. Jeśli natomiast cofając się pamięcią, widzisz ten sam układ od początku relacji, zmienny jedynie w natężeniu, masz przed sobą coś trwalszego niż chwilowy stan.
W postępowaniu rodzinnym różnica ta bywa istotna, bo sąd ocenia funkcjonowanie w czasie, nie pojedynczy epizod. Zachowanie wyrwane z jednego trudnego dnia waży mniej niż udokumentowany, powtarzalny układ reakcji widoczny przez dłuższy okres i w różnych sytuacjach.
Czy profile narcyzmu się mieszają
Podział na dziewięć profili porządkuje obraz, rzeczywista osoba rzadko mieści się w jednej rubryce idealnie. Profile opisują źródła poczucia wyższości, a u jednego człowieka kilka z tych źródeł bywa obecnych naraz. Zwykle jedno przeważa i nadaje ton całości, a pozostałe pojawiają się jako rysy widoczne w określonych sytuacjach.
Zwykle spotykam połączenie profilu dominującego z jednym albo dwoma pobocznymi. Ktoś o rdzeniu wielkościowym potrafi w obliczu realnej porażki sięgnąć po cierpiętnictwo właściwe profilowi ukrytemu. Ktoś rywalizacyjny bywa równocześnie kompensacyjny, bo pod potrzebą wygrywania kryje się lęk przed niedostatecznością.
Zmienność prezentacji bywa dezorientująca, zwłaszcza dla osoby blisko związanej. Raz widzisz pewność siebie i pogardę, innym razem skrzywdzenie i cichą pretensję, a trudno połączyć te obrazy w jedną osobę. Sprawia to, że zaczynasz wątpić we własne spostrzeżenia, choć w istocie patrzysz na różne odsłony tego samego, zależne od tego, co akurat skuteczniej osłania jej poczucie wartości.
Dla zrozumienia sytuacji ważniejsze od przypięcia nazwy bywa rozpoznanie stałego rdzenia, czyli tego, skąd dana osoba czerpie poczucie wyższości i co uruchamia jej silne reakcje. Nazwa profilu jest narzędziem opisu, a w postępowaniu i tak nie ona się liczy, a konkretne zachowania i ich wpływ na dziecko.
FAQ- najczęściej zadawane pytania
Czym różni się profil narcyzmu od maski?
Profil oznacza trwały sposób działania i źródło poczucia wyższości. Maska jest rolą przyjmowaną na chwilę, dla doraźnego celu. Ta sama osoba ma jeden dominujący profil i potrafi zmieniać maski kilka razy dziennie, zależnie od sytuacji i otoczenia.
Czy mogę napisać w pozwie, że druga strona to narcyz konkretnego typu?
W postępowaniu sądowym takie określenia zwykle nie mają samodzielnego znaczenia. Mogą brzmieć oceniająco i przenosić ciężar z sytuacji dziecka na etykietowanie drugiego rodzica. W sprawach rodzinnych istotniejsze jest to, jaki obraz funkcjonowania rodziny wyłania się z całości materiału i jak dana sytuacja wpływa na dziecko.
Który profil narcyzmu jest groźniejszy w sprawie rodzinnej?
Procesowo trudniejsze bywają profile budzące współczucie przy pierwszym wrażeniu, czyli ukryty, wspólnotowy i somatyczny. Dla bezpieczeństwa dziecka poważny pozostaje profil złośliwy, gdzie w grę wchodzi ochrona, nie sama strategia.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy