Badanie dziecka w OZSS – jak wygląda i co jest ocenianie

Dziecko jest centralnym podmiotem każdego postępowania rodzinnego dotyczącego miejsca zamieszkania, kontaktów lub zakresu władzy rodzicielskiej. Ocena jego sytuacji nie może być oparta wyłącznie na relacjach rodziców, bo każde z nich opisuje tę samą rzeczywistość z perspektywy własnych doświadczeń i interesu procesowego. Bezpośredni kontakt specjalistów z dzieckiem jest metodologicznie niezbędny i wymagany przez standardy opiniowania.

Metody stosowane podczas badania dziecka wynikają z psychologii rozwojowej. Nie każde dziecko w każdym wieku dostarcza takich samych danych diagnostycznych. Wiarygodność danych uzyskanych od dziecka jest ściśle związana z jego etapem rozwoju. Kontekst etapów całego badania rodzinnego opisuję w artykule Etapy badania OZSS i ich diagnostyczny cel. Pełny przegląd procesu znajdziesz w artykule Badanie OZSS – kompletny przewodnik dla rodziców.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość mechanizmów przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Dlaczego opinia bez bezpośredniego badania dziecka jest metodologicznie wadliwa

Bezpośredni kontakt specjalistów z dzieckiem jest obowiązkowym elementem każdego badania rodzinnego. Opinia sporządzona bez tego etapu jest wadliwa formalnie. Dlatego, że dane o funkcjonowaniu dziecka uzyskane bezpośrednio są jakościowo inne niż dane pośrednie uzyskane od dorosłych.

Dane z bezpośredniego kontaktu z dzieckiem pełnią funkcję weryfikacyjną względem danych z wywiadów z rodzicami. Spójność między tym, co rodzice mówią o relacjach dziecka z każdym z nich, a tym, co faktycznie widać w zachowaniu dziecka podczas bezpośredniego kontaktu, jest jednym z kluczowych elementów oceny diagnostycznej. Jak wygląda dzień badania od strony organizacyjnej, opisuję w artykule Badanie OZSS w praktyce.

Wiek dziecka a wiarygodność danych diagnostycznych

Psychologia rozwojowa dostarcza precyzyjnej wiedzy o tym, jakie dane mogą być rzetelnie uzyskane od dzieci na różnych etapach rozwoju. Wiedza ta bezpośredni kształtuje dobór metod stosowanych podczas badania i interpretację uzyskanych danych.

Dzieci poniżej piątego roku życia nie są poddawane strukturyzowanemu wywiadowi z prostego powodu: zdolności werbalne i pojęciowe na tym etapie nie pozwalają na rzetelne uzyskanie informacji przez bezpośrednie pytania. Dzieci w tej grupie wiekowej są również szczególnie podatne na sugestię. Każda spontaniczna wypowiedź dziecka w tym wieku jest przez specjalistów interpretowana z uwzględnieniem tego kontekstu, a nie przyjmowana jako obiektywny opis rzeczywistości.

Dzieci starsze, od około siódmego roku życia, mają rozwinęte zdolności narracyjne pozwalające na wywiad. Nastolatkowie uczestniczą w rozmowie o charakterze zbliżonym do wywiadu klinicznego z osobami dorosłymi, z uwzględnieniem specyfiki myślenia adolescencyjnego i naturalnej ambiwalencji wobec autorytetów. W każdej grupie wiekowej zakres wnioskowania jest dostosowany do możliwości diagnostycznych wynikających z etapu rozwoju. O pytaniach zadawanych dzieciom podczas badania piszę w artykule Pytania w OZSS o dziecko.

Kliniczne znaczenie milczenia i wycofania dziecka

Milczenie, wycofanie i odmowa mówienia na określone tematy są również danymi diagnostycznymi. Dziecko, które reaguje wyraźnym napięciem lub unikaniem przy pytaniach dotyczących konkretnego rodzica, dostarcza informacji klinicznej niezależnie od tego, czy tę informację werbalizuje. Specjaliści różnicują między napięciem wynikającym ze stresu związanego z sytuacją badania a napięciem tematycznym pojawiającym się selektywnie w związku z konkretnymi treściami.

Selektywne unikanie w połączeniu z jednostronnie negatywnym lub jednostronnie wyidealizowanym obrazem jednego z rodziców jest klinicznym sygnałem wymagającym pogłębionej analizy. Może wskazywać na obecność procesu wpływania na postawy dziecka przez jednego z rodziców lub na rzeczywiste doświadczenia dziecka z tym rodzicem, których nie ujawnia werbalnie. Różnicowanie między tymi możliwościami wymaga integracji danych z całości badania. O mechanizmie nastawiania dziecka przeciwko rodzicowi piszę w artykule : nastawianie dziecka przeciwko rodzicowi.

Granice wnioskowania na podstawie jednorazowego badania dziecka

Specjaliści OZSS nie formułują kategorycznych diagnoz klinicznych na podstawie jednorazowego badania. Formułują oceny oparte na całości materiału diagnostycznego, które mają charakter probabilistyczny, a nie pewnością kliniczną. Granice wnioskowania są częścią rzetelnie sporządzonej opinii. Ich nieobecność lub zastąpienie pewnością tam, gdzie materiał na nią nie pozwala, może być podstawą metodologicznego zarzutu.

Jednorazowe badanie dostarcza danych o stanie dziecka w konkretnym momencie i w konkretnych warunkach. Warunki badania są ustandaryzowane właśnie po to, żeby dane były porównywalnie wiarygodne dla różnych rodzin. Niemniej specjaliści uwzględniają wpływ sytuacyjny: napięcie dnia badania, nieznane otoczenie, obecność obcych dorosłych. Kiedy badanie jest przeprowadzane w dwóch terminach, drugi dostarcza danych o zachowaniu dziecka po częściowym oswojeniu się z kontekstem. O tym, dlaczego dobry rodzic może uzyskać niekorzystną opinię, piszę w artykule Dlaczego dobry rodzic przegrywa w opinii OZSS.

FAQ – badanie dziecka w OZSS – najczęściej zadawane pytania

Czy opinia może być wydana bez bezpośredniego kontaktu z dzieckiem?

Opinia wydana bez bezpośredniego badania dziecka jest wadliwa formalnie. Pominięcie tego etapu może stanowić podstawę zarzutu do opinii.

Czy milczenie dziecka podczas badania wpływa na wnioski opinii?

Milczenie i wycofanie są również danymi diagnostycznymi. Specjaliści różnicują między napięciem sytuacyjnym wynikającym ze stresu badania a napięciem tematycznym pojawiającym się selektywnie przy konkretnych treściach. Każda z tych form zachowania jest interpretowana w kontekście całości materiału diagnostycznego.

Czy rysunek wykonany przez dziecko podczas badania może mieć wpływ na opinię?

Techniki rysunkowe są jednym z narzędzi stosowanych wobec dzieci młodszych. Dane uzyskane tą metodą są interpretowane wyłącznie w połączeniu z danymi z obserwacji, wywiadu z rodzicami i analizy akt. Żaden rysunek nie może stanowić samodzielnej podstawy do wniosków klinicznych.

Czy specjaliści mogą wyciągać pewne wnioski z jednorazowego badania dziecka?

Wnioski formułowane na podstawie jednorazowego badania mają charakter probabilistyczny. Specjaliści oceniają prawdopodobieństwo na podstawie całości zebranych danych, uwzględniając wpływ czynników sytuacyjnych na zachowanie dziecka. Granice wnioskowania są częścią rzetelnej opinii. Ich brak może być podstawą zarzutu metodologicznego.

Jak przygotować się do badania OZSS i biegłych psychologów

Pozdrawiam,

Magdalena Bajsarowicz

Prawnik & Psycholog sądowy