Badanie dziecka w OZSS jak wygląda i co jest ocenianie

Dziecko jest centralnym podmiotem każdego postępowania rodzinnego dotyczącego miejsca zamieszkania, kontaktów lub zakresu władzy rodzicielskiej. Ocena jego sytuacji nie może być oparta wyłącznie na relacjach rodziców, bo każde z nich opisuje tę samą rzeczywistość z perspektywy własnych doświadczeń i interesu procesowego. Bezpośredni kontakt specjalistów z dzieckiem jest metodologicznie niezbędny i wymagany przez standardy opiniowania.

Metody stosowane podczas badania dziecka wynikają z psychologii rozwojowej. Nie każde dziecko w każdym wieku dostarcza takich samych danych diagnostycznych. Wiarygodność danych uzyskanych od dziecka jest ściśle związana z jego etapem rozwoju. Kontekst etapów całego badania rodzinnego opisuję w artykule Etapy badania OZSS i ich diagnostyczny cel. Pełny przegląd procesu znajdziesz w artykule Badanie OZSS – kompletny przewodnik dla rodziców.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Jak wygląda dzień dziecka w ośrodku

Dziecko przyjeżdża do ośrodka razem z rodzicem wskazanym w wezwaniu albo z obojgiem rodziców, w zależności od zakresu postanowienia sądu. Czas oczekiwania spędza w poczekalni, w warunkach zbliżonych do przychodni, bez dostępu do części gabinetowej.

Kolejność czynności ustala zespół prowadzący badanie. Rozmowa z dzieckiem odbywa się zwykle po rozmowach z rodzicami, ponieważ zebrany wcześniej materiał pozwala określić zakres zagadnień wymagających wyjaśnienia. Przy części badań kolejność ulega odwróceniu, jeżeli przemawia za tym wiek dziecka albo pora dnia.

Sam kontakt z dzieckiem trwa krócej niż rozmowa z dorosłym oraz rozkłada się na kilka części przedzielonych przerwami. Uwzględnia się przy tym wydolność dziecka, poziom zmęczenia oraz porę posiłku. Całość pobytu w ośrodku obejmuje zwykle kilka godzin, o czym piszę przy czasie trwania badania w OZSS.

Dziecko pozostaje w tym czasie pod opieką zespołu, a nie rodzica oczekującego w poczekalni. Rozwiązanie to pozwala oddzielić wypowiedzi dziecka od obecności dorosłych oraz ograniczyć wpływ sytuacji z korytarza na przebieg rozmowy.

Czy rodzic jest obecny podczas rozmowy dziecka ze specjalistą

Rozmowa indywidualna z dzieckiem prowadzona jest bez udziału rodziców. Obecność dorosłego zmieniałaby warunki wypowiedzi, ponieważ dziecko obserwuje reakcje osoby, z którą wróci do domu, oraz dostosowuje do nich treść odpowiedzi.

Rodzice uczestniczą natomiast w części obserwacyjnej, czyli w obserwacji interakcji z dzieckiem. Każdy z nich wchodzi do sali osobno, a obserwacja prowadzona jest odrębnie dla obu relacji. Zakres uwzględnianych obszarów opisuję przy badaniu więzi z dzieckiem w OZSS.

Rodzic nie otrzymuje relacji z przebiegu rozmowy indywidualnej ani bezpośrednio po jej zakończeniu, ani w późniejszym kontakcie z ośrodkiem. Informacje uzyskane od dziecka opracowywane są wraz z pozostałym materiałem oraz przedstawiane wyłącznie w treści opinii kierowanej do sądu.

Przy dzieciach w wieku przedszkolnym dopuszcza się obecność osoby dorosłej w początkowej fazie kontaktu, jeżeli wymaga tego stan dziecka. Rozwiązanie takie ma charakter przejściowy oraz służy wyłącznie oswojeniu dziecka z nową sytuacją.

Od jakiego wieku bada się dziecko

Dolna granica wieku nie wynika z przepisu, tylko z możliwości poznawczych dziecka oraz z celu postawionego przez sąd w postanowieniu. Badanie obejmuje dzieci na każdym etapie rozwoju, przy czym metody dobierane są odmiennie w każdym przedziale wiekowym.

Najmłodsze dziecko, które badałam na zlecenie sądu jako biegły psycholog, miało dwa i pół roku. Postępowanie dotyczyło ustalenia miejsca pobytu oraz kontaktów, a pytania sądu wymagały oceny relacji dziecka z każdym z rodziców.

Wobec dziecka w takim wieku nie prowadzi się rozmowy ani nie stosuje metod opartych na słowie. Podstawą pozostaje obserwacja zachowania w obecności każdego z rodziców, reakcji na rozstanie oraz sposobu poszukiwania kontaktu w sytuacji nowej i nieznanej. Materiał uzupełnia się danymi z dokumentacji medycznej oraz z wywiadu przeprowadzonego z dorosłymi.

Kontakt z dzieckiem dwuletnim trwa krócej niż z dzieckiem w wieku szkolnym oraz rozkłada się na krótsze odcinki. Uwzględnia się przy tym rytm dnia, porę drzemki oraz poziom zmęczenia podróżą do ośrodka. Zachowanie dziecka zmęczonego albo głodnego nie stanowi materiału nadającego się do oceny relacji z rodzicem.

Sam wiek nie przesądza więc o możliwości przeprowadzenia badania. Przesądza natomiast o tym, jakie dane da się uzyskać oraz jak daleko sięga wnioskowanie oparte na tych danych.

Wiek dziecka a wiarygodność danych diagnostycznych

Psychologia rozwojowa dostarcza precyzyjnej wiedzy o tym, jakie dane mogą być rzetelnie uzyskane od dzieci na różnych etapach rozwoju. Wiedza ta bezpośrednio kształtuje dobór metod stosowanych podczas badania i interpretację uzyskanych danych.

Dzieci poniżej piątego roku życia nie są poddawane strukturyzowanemu wywiadowi z prostego powodu: zdolności werbalne i pojęciowe na tym etapie nie pozwalają na rzetelne uzyskanie informacji przez bezpośrednie pytania. Dzieci w tej grupie wiekowej są również szczególnie podatne na sugestię. Każda spontaniczna wypowiedź dziecka w tym wieku jest przez specjalistów interpretowana z uwzględnieniem tego kontekstu, a nie przyjmowana jako obiektywny opis rzeczywistości.

Dzieci starsze, od około siódmego roku życia, mają rozwinięte zdolności narracyjne pozwalające na wywiad. Nastolatkowie uczestniczą w rozmowie o charakterze zbliżonym do wywiadu klinicznego z osobami dorosłymi, z uwzględnieniem specyfiki myślenia adolescencyjnego i naturalnej ambiwalencji wobec autorytetów. W każdej grupie wiekowej zakres wnioskowania jest dostosowany do możliwości diagnostycznych wynikających z etapu rozwoju. O pytaniach zadawanych dzieciom podczas badania piszę w artykule Pytania w OZSS o dziecko.

Rodzeństwo badane razem oraz osobno

Przy rodzinach z dwojgiem albo z większą liczbą dzieci badanie obejmuje każde dziecko odrębnie. Rozmowy indywidualne prowadzone są osobno, ponieważ obecność rodzeństwa zmienia sposób wypowiadania się dziecka młodszego oraz starszego.

Obserwacja interakcji może natomiast objąć rodzeństwo łącznie, jeżeli dzieci na co dzień przebywają razem. Materiał uzyskany w takiej sytuacji dotyczy również relacji między dziećmi, która stanowi odrębny element sytuacji rodzinnej.

Wnioski sformułowane wobec jednego dziecka nie przenoszą się automatycznie na jego rodzeństwo. Każde z dzieci znajduje się na innym etapie rozwoju oraz ma własną historię relacji z każdym z rodziców, o czym piszę przy rodzeństwie w konflikcie rodziców.

Opinia powinna odnosić się do sytuacji każdego dziecka osobno, nawet gdy postanowienie sądu formułuje pytania wspólnie dla wszystkich.

Metody stosowane w kontakcie z dzieckiem

Zestaw narzędzi obejmuje rozmowę prowadzoną w formie dostosowanej do wieku, obserwację zachowania oraz metody projekcyjne. Do tej ostatniej grupy należy rysunek, techniki oparte na materiale obrazkowym oraz zadania polegające na uzupełnianiu treści niejednoznacznej.

Metody projekcyjne nie zawierają pytania zadanego wprost, przez co dziecko nie rozpoznaje, jaka odpowiedź zostałaby uznana za właściwą. Konstrukcję jednej z takich metod wraz z przykładowymi pozycjami oraz z wersją przeznaczoną dla dziecka opisuję przy teście niedokończonych zdań w OZSS.

Dobór narzędzi należy do specjalisty prowadzącego badanie oraz zależy od wieku dziecka, od zakresu pytań sądu i od przebiegu wcześniejszych etapów. Pełny wykaz metod stosowanych wobec obu stron podaję przy przykładowych testach OZSS.

Kliniczne znaczenie milczenia i wycofania dziecka

Milczenie, wycofanie i odmowa mówienia na określone tematy są również danymi diagnostycznymi. Dziecko, które reaguje wyraźnym napięciem lub unikaniem przy pytaniach dotyczących konkretnego rodzica, dostarcza informacji klinicznej niezależnie od tego, czy tę informację werbalizuje. Specjaliści różnicują między napięciem wynikającym ze stresu związanego z sytuacją badania a napięciem tematycznym pojawiającym się selektywnie w związku z konkretnymi treściami.

Selektywne unikanie w połączeniu z jednostronnie negatywnym lub jednostronnie wyidealizowanym obrazem jednego z rodziców jest klinicznym sygnałem wymagającym pogłębionej analizy. Może wskazywać na obecność procesu wpływania na postawy dziecka przez jednego z rodziców lub na rzeczywiste doświadczenia dziecka z tym rodzicem, których nie ujawnia werbalnie. Różnicowanie między tymi możliwościami wymaga integracji danych z całości badania. O nastawianiu dziecka przeciwko rodzicowi piszę w artykule nastawianie dziecka przeciwko rodzicowi.

Dlaczego opinia bez bezpośredniego badania dziecka jest metodologicznie wadliwa

Bezpośredni kontakt specjalistów z dzieckiem jest obowiązkowym elementem każdego badania rodzinnego. Opinia sporządzona bez tego etapu jest wadliwa formalnie. Dlatego, że dane o funkcjonowaniu dziecka uzyskane bezpośrednio są jakościowo inne niż dane pośrednie uzyskane od dorosłych.

Dane z bezpośredniego kontaktu z dzieckiem pełnią funkcję weryfikacyjną względem danych z wywiadów z rodzicami. Spójność między tym, co rodzice mówią o relacjach dziecka z każdym z nich, a tym, co faktycznie widać w zachowaniu dziecka podczas bezpośredniego kontaktu, jest jednym z kluczowych elementów oceny diagnostycznej. Jak wygląda dzień badania od strony organizacyjnej, opisuję w artykule Badanie OZSS w praktyce.

Granice wnioskowania na podstawie jednorazowego badania dziecka

Specjaliści OZSS nie formułują kategorycznych diagnoz klinicznych na podstawie jednorazowego badania. Formułują oceny oparte na całości materiału diagnostycznego, które mają charakter probabilistyczny, a nie pewności klinicznej. Granice wnioskowania są częścią rzetelnie sporządzonej opinii. Ich nieobecność lub zastąpienie pewnością tam, gdzie materiał na nią nie pozwala, może być podstawą metodologicznego zarzutu.

Jednorazowe badanie dostarcza danych o stanie dziecka w konkretnym momencie i w konkretnych warunkach. Warunki badania są ustandaryzowane właśnie po to, żeby dane były porównywalnie wiarygodne dla różnych rodzin. Niemniej specjaliści uwzględniają wpływ sytuacyjny: napięcie dnia badania, nieznane otoczenie, obecność obcych dorosłych. Kiedy badanie jest przeprowadzane w dwóch terminach, drugi dostarcza danych o zachowaniu dziecka po częściowym oswojeniu się z kontekstem. O tym, dlaczego dobry rodzic może uzyskać niekorzystną opinię, piszę w artykule Dlaczego dobry rodzic przegrywa w opinii OZSS.

Czy rodzice zobaczą, co powiedziało dziecko

Wypowiedzi dziecka nie są przekazywane rodzicom w formie relacji ustnej ani w trakcie badania, ani po jego zakończeniu. Materiał podlega opracowaniu oraz przedstawieniu w opinii kierowanej do sądu.

Opinia trafia następnie do akt sprawy, a strony mają prawo zapoznać się z ich treścią. Oznacza to, że elementy wypowiedzi dziecka uwzględnione w opinii stają się dostępne dla obojga rodziców w zakresie, w jakim znalazły się w dokumencie.

Opinia nie stanowi jednak zapisu rozmowy oraz nie przytacza wszystkich wypowiedzi w brzmieniu dosłownym. Zawiera ustalenia oraz wnioski wynikające z całości zebranego materiału, a pojedyncza wypowiedź pojawia się w niej wtedy, gdy ma znaczenie dla odpowiedzi na pytanie sądu. Wymagania stawiane treści opinii opisuję przy elementach opinii wydawanej przez OZSS.

Dziecko nie otrzymuje informacji o tym, co powiedzieli rodzice, ani o treści późniejszej opinii. Przekazywanie dziecku takich informacji przez dorosłych stanowi odrębne zagadnienie, które omawiam przy sygnałach manipulacji dziecka przez rodzica.

FAQ – badanie dziecka w OZSS, najczęściej zadawane pytania

Od jakiego wieku dziecko bierze udział w badaniu OZSS?

Dolna granica nie wynika z przepisu, tylko z możliwości poznawczych dziecka, a najmłodsze dziecko badane przeze mnie na zlecenie sądu miało dwa i pół roku.

Czy rodzic może być obecny podczas rozmowy dziecka ze specjalistą?

Rozmowa indywidualna prowadzona jest bez udziału rodziców, którzy uczestniczą wyłącznie w obserwacji interakcji, prowadzonej osobno dla każdej z relacji.

Czy rodzeństwo jest badane razem czy osobno?

Rozmowy indywidualne prowadzone są z każdym dzieckiem odrębnie, natomiast obserwacja interakcji może objąć rodzeństwo łącznie, jeżeli na co dzień przebywa razem.

Czy rodzice dowiedzą się, co powiedziało dziecko?

Elementy wypowiedzi dziecka uwzględnione w opinii stają się dostępne po jej wpłynięciu do akt, przy czym opinia nie stanowi zapisu rozmowy ani nie przytacza wszystkich wypowiedzi dosłownie.

Czy opinia może być wydana bez bezpośredniego kontaktu z dzieckiem?

Opinia wydana bez bezpośredniego badania dziecka jest wadliwa formalnie, a pominięcie tego etapu może stanowić podstawę zarzutu.

Czy milczenie dziecka podczas badania wpływa na wnioski opinii?

Milczenie oraz wycofanie stanowią dane diagnostyczne, przy czym specjaliści różnicują napięcie wynikające ze stresu badania od napięcia pojawiającego się selektywnie przy konkretnych treściach.

Czy rysunek dziecka może mieć wpływ na opinię?

Techniki rysunkowe stanowią jedno z narzędzi stosowanych wobec dzieci młodszych, a uzyskane tą drogą dane interpretuje się wyłącznie łącznie z obserwacją, wywiadem oraz aktami sprawy.

Czy specjaliści mogą wyciągać pewne wnioski z jednorazowego badania?

Wnioski z jednorazowego badania mają charakter probabilistyczny, a wskazanie granic wnioskowania stanowi element rzetelnie sporządzonej opinii.

Pozdrawiam serdecznie
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy