10 rzeczy, które mogą Cię zaskoczyć podczas wizyty w OZSS

Rodzice, którzy po raz pierwszy stają przed badaniem w Opiniodawczym Zespole Specjalistów Sądowych, przychodzą z określonym obrazem tego, co ich czeka. Obraz ten buduje się z urywków opowieści znajomych, z doświadczenia innych spotkań z psychologiem, które z badaniem sądowym nie mają wiele wspólnego. W rezultacie większość rodzin trafia do OZSS z zestawem przekonań, które nie mają pokrycia w rzeczywistości diagnostyki rodzinnej.

Poniżej opisuję dziesięć mechanizmów, które regularnie zaskakują rodziców podczas wizyty w OZSS. Każdy z nich wynika z logiki badania psychologiczno-sądowego, a nie z przypadkowych decyzji konkretnego ośrodka. Zrozumienie tych mechanizmów zmienia sposób, w jaki rodzice interpretują przebieg badania i wnioski zawarte w opinii.

Pełny przegląd całego procesu od postanowienia sądu o skierowaniu na badanie po ewentualne zarzuty do opinii znajdziesz w artykule Badanie OZSS – kompletny przewodnik dla rodziców.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie na rozstanie i proces sądowy, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Analiza akt sprawy poprzedza każde spotkanie z rodziną

Przed pierwszym wywiadem specjaliści OZSS zapoznają się z aktami sprawy przesłanymi przez sąd. Obejmują one pisma procesowe, dotychczasowe orzeczenia, sprawozdania kuratora, dokumenty szkolne i medyczne oraz wszelkie inne materiały złożone przez strony. Kiedy rodzic wchodzi na wywiad, specjalista posiada już określoną wiedzę o dynamice sprawy, historii konfliktu i wnioskach stron.

Spójność między tym, co rodzic mówi podczas wywiadu, a tym, co wynika z akt, jest jednym z elementów oceny diagnostycznej. Rodzice, którzy nie wiedzą o tej zasadzie, czasem są zaskoczeni, kiedy specjalista zadaje pytania wyraźnie osadzone w konkretnych zdarzeniach z akt. Zawartość dokumentacji sądowej nie jest więc neutralna względem badania, lecz stanowi jego integralny element.

Opinia może dotyczyć tylko tego, o co zapytał sąd

Zakres opinii jest wyznaczony przez postanowienie sądu kierujące na badanie. Specjaliści formułują wnioski wyłącznie w odniesieniu do pytań lub okoliczności wskazanych przez sąd w tym dokumencie. Nie mogą wypowiedzieć się szerzej, nawet jeśli podczas badania ujawnią się kwestie istotne z punktu widzenia dobra dziecka, które nie zostały objęte tezą dowodową, poza jednym wyjątkiem kiedy podczas badania zostanie ujawnione , że wobec dzieci stosowana jest przemoc.

Rodzice często są zaskoczeni, kiedy opinia milczy na temat zachowań, które ich zdaniem powinny zostać ocenione. Jeśli sąd nie zadał pytania dotyczącego konkretnego obszaru, specjaliści nie mają podstaw formalnych, żeby się do niego odnieść. Właśnie dlatego treść postanowienia kierującego na badanie ma tak duże znaczenie procesowe. Strona może wnioskować do sądu o rozszerzenie tezy dowodowej przed badaniem po jego zakończeniu możliwość ta odpada. Kiedy sąd kieruje na badanie OZSS i jak wygląda postanowienie, opisuję w artykule Kiedy sąd kieruje na badanie OZSS.

Zakres badania może zostać rozszerzony w trakcie procesu diagnostycznego

Postanowienie sądu kierujące na badanie określa zakres pytań, na które specjaliści mają odpowiedzieć. Nie zamyka jednak procesu diagnostycznego w sztywnych ramach. Jeśli podczas badania ujawnią się przesłanki kliniczne wykraczające poza pierwotną tezę dowodową, specjaliści OZSS mogą wnioskować do sądu o rozszerzenie zakresu badania. Może to oznaczać włączenie do zespołu psychiatry, zlecenie dodatkowych konsultacji lekarskich lub poszerzenie pytań objętych postanowieniem.

Decyzja o rozszerzeniu zakresu badania nie wymaga zgody żadnej ze stron. Wniosek składają specjaliści do sądu, a sąd rozstrzyga samodzielnie. Rodzice dowiadują się o rozszerzeniu po fakcie, zazwyczaj przez zawiadomienie o dodatkowym terminie badania lub przez treść samej opinii. Mechanizm ten jest konsekwencją nadrzędnej zasady postępowania w sprawach rodzinnych: dobro dziecka stoi ponad interesem procesowym stron.

Z mojego doświadczenia wynika , że taki fakt dzieje się niezwykle rzadko i na ponad 1000 przeanalizowanych przeze mnie opinii w mniej niż 10 specjaliści wyszli z własną inicjatywą i zwrócili się do sądu o rozszerzenie zakresu badania.

Przypadki, w których zakres badania wychodzi poza standardowe pytania sądowe, opisuję szczegółowo w artykule OZSS – przekroczenie zakresu badania.

Zdolność do współrodzicielstwa jest osobnym obszarem oceny diagnostycznej

Większość rodziców przygotowuje się do badania skupiając się na pokazaniu jakości swojej relacji z dzieckiem. Więź, wspólne aktywności, znajomość potrzeb dziecka, codzienność rodzice opisują te kwestie szczegółowo i z dużym zaangażowaniem emocjonalnym. Specjaliści OZSS oceniają ten obszar, ale nie jest on jedynym przedmiotem diagnozy.

Równolegle oceniana jest zdolność rodzica do funkcjonowania jako współrodzic z osobą, z którą pozostaje w ostrym konflikcie. Oznacza to zdolność do komunikacji z drugim rodzicem w sprawach dotyczących dziecka, gotowość do respektowania jego roli w życiu dziecka, umiejętność oddzielenia własnych emocji związanych z rozstaniem od decyzji rodzicielskich oraz postawę wobec kontaktów dziecka z drugim rodzicem. Specjaliści oceniają ten obszar niezależnie od deklaracji rodzica i niezależnie od tego, jak wysoko rodzic ocenia własną relację z dzieckiem. Dane dotyczące zdolności do współrodzicielstwa zbierane są ze wszystkich etapów badania jednocześnie, nie tylko z wywiadu.

Wysoka jakość więzi z dzieckiem przy niskich kompetencjach współrodzicielskich stanowi kombinację pojawiającą się w opiniach OZSS regularnie i wpływającą na wnioski dotyczące modelu kontaktów oraz miejsca zamieszkania dziecka. Jak ocena zdolności do współrodzicielstwa przekłada się na wnioski opinii i rekomendacje dotyczące kontaktów, opisuję w artykule Ponowne badanie OZSS. Kiedy sąd kieruje na badanie i jakie pytania stawia specjalistom, wyjaśniam w artykule Kiedy sąd kieruje na badanie OZSS.

Dziecko podczas indywidualnego kontaktu ze specjalistą często mówi inaczej niż przy rodzicach

Dzieci funkcjonują w relacji z każdym dorosłym według innych reguł. Przy rodzicach uruchamiają wzorce zachowania wyuczone przez lata wspólnego życia. Przy obcym dorosłym, w neutralnej przestrzeni, bez presji lojalności wobec żadnej ze stron, część dzieci ujawnia treści, których w obecności rodzica po prostu nie werbalizuje.

Nie każde dziecko zachowuje się w ten sposób. Wiele dzieci podczas indywidualnego kontaktu ze specjalistą jest powściągliwych, zamkniętych lub małomównych. Wiek, temperament, poziom lęku i stopień uwikłania w konflikt rodziców mają bezpośredni wpływ na to, ile i co dziecko powie. Specjaliści są tego świadomi i nieobecność spontanicznych wypowiedzi nie jest traktowana jako brak danych, lecz jako osobna informacja diagnostyczna.

Kiedy jednak dziecko mówi swobodnie, treści potrafią zaskoczyć. Siedmiolatek rysując rodzinę umieszcza tatę poza domem i komentuje, że tak jest teraz. Dziesięciolatka opisuje, jak mama płacze wieczorami i pyta ją o tatę. Nastolatek mówi wprost, że czuje się odpowiedzialny za to, żeby mama nie była sama. Żadne z tych dzieci nie kłamało rodzicom. Przy rodzicu po prostu nie pojawiało się pytanie, na które można było odpowiedzieć tak swobodnie.

Znaczenie diagnostyczne takich wypowiedzi zależy od wieku dziecka, kontekstu i spójności z danymi z pozostałych etapów badania. Jak specjaliści interpretują wypowiedzi dzieci w różnym wieku, opisuję w artykule Pytania w OZSS o dziecko.

Poziom konfliktu między rodzicami jest osobnym przedmiotem oceny diagnostycznej

Konflikt między rodzicami nie jest przez specjalistów OZSS traktowany wyłącznie jako tło sprawy. Intensywność konfliktu, jego charakter i sposób, w jaki każde z rodziców w nim uczestniczy, stanowią samodzielny obszar oceny diagnostycznej. Specjaliści analizują, czy konflikt ma charakter symetryczny czy asymetryczny, czy jest ograniczany przez któregoś z rodziców w kontekście funkcjonowania dziecka.

Duże znaczenie odgrywa to, w jakim stopniu dziecko jest eksponowane na konflikt rodziców. Dziecko, które słyszy negatywne komentarze o drugim rodzicu, jest angażowane w przekazywanie informacji między rodzicami lub czuje się odpowiedzialne za stan emocjonalny jednego z nich, funkcjonuje w warunkach obciążających jego rozwój psychiczny. Wyniki tej oceny wpływają bezpośrednio na rekomendacje dotyczące modelu kontaktów i ewentualnych zabezpieczeń procesowych. 
Więcej opisuję w artykule Kompetencje rodzicielskie a konflikt rodziców – co obserwuje sąd

Testy stosowane w OZSS nie pozwalają na skuteczne odpowiadanie według strategii

Rodzice przystępujący do badania często zakładają, że możliwe jest udzielenie odpowiedzi w taki sposób, aby uzyskać korzystny wynik. Jednak większość testów stosowanych w badaniach rodzinnych zawiera wbudowane skale weryfikujące wewnętrzną spójność odpowiedzi.

Wyniki każdego z narzędzi są interpretowane łącznie z danymi z wywiadu, obserwacji i analizy akt sprawy. Żadne narzędzie nie funkcjonuje w badaniu sądowym jako samodzielny wskaźnik kompetencji rodzicielskich ani jako podstawa wniosków klinicznych. Rodzaje narzędzi stosowanych w OZSS i logikę ich interpretacji w kontekście spraw rodzinnych opisuję w artykule Przykładowe testy OZSS.

Specjaliści OZSS mogą zostać wezwani na rozprawę i odpowiadać na pytania stron

Po przekazaniu opinii do sądu i doręczeniu jej stronom postępowanie diagnostyczne formalnie się kończy, ale rola specjalistów niekoniecznie. Sąd może wezwać specjalistów na rozprawę w celu ustnego wyjaśnienia treści opinii, ustosunkowania się do zarzutów złożonych przez strony lub odpowiedzi na pytania zadawane bezpośrednio przez strony i ich pełnomocników.

Rodzice, którzy po raz pierwszy uczestniczą w takiej rozprawie, są zazwyczaj zaskoczeni jej dynamiką. Specjaliści podtrzymują swoje wnioski, odnoszą się do konkretnych zastrzeżeń. Pełnomocnicy stron mogą zadawać pytania dotyczące każdego elementu badania. Specjaliści nie są zobowiązani do zmiany wniosków pod wpływem argumentacji stron, mogą jednak uzupełnić lub doprecyzować treść opinii.

Rozprawa z udziałem specjalistów OZSS jest elementem postępowania, który ma realne znaczenie procesowe. Jakość zarzutów złożonych przez stronę przed rozprawą bezpośrednio wpływa na to, jakie pytania można skutecznie postawić specjalistom.

Opinia OZSS może być wykorzystana w przyszłych postępowaniach między tymi samymi rodzicami

Opinia sporządzona na potrzeby konkretnej sprawy nie znika po wydaniu orzeczenia. Rodzice, którzy przeszli przez badanie w OZSS w postępowaniu rozwodowym lub w sprawie o ustalenie kontaktów, często nie zdają sobie sprawy, że ten sam dokument może zostać włączony do akt kolejnej sprawy między nimi nawet kilka lat później.

Sąd prowadzący nowe postępowanie może sięgnąć po wcześniejszą opinię jako element materiału dowodowego, szczególnie jeśli dotyczy tych samych stron i tych samych dzieci. Opinia opisuje stan rzeczy z określonego momentu, ale wnioski dotyczące osobowości rodzica, jakości więzi z dzieckiem czy dynamiki konfliktu między rodzicami mogą być przywoływane w kontekście nowej sprawy jako punkt odniesienia.

Znaczenie procesowe wcześniejszej opinii zależy od tego, ile czasu minęło od badania, jak bardzo zmieniła się sytuacja rodzinna i czy strona złożyła skuteczne zarzuty do jej treści w pierwotnym postępowaniu. Opinia, która nie została zakwestionowana, funkcjonuje w aktach jako niezaprzeczony dowód. Jak konflikt między rodzicami przekłada się na przebieg kolejnych postępowań sądowych, opisuję w artykule Nastawianie dziecka przeciwko rodzicowi.

Specjaliści OZSS nie są terapeutami i nie mają obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej wobec sądu

Część rodziców wchodzi na wywiad z przekonaniem, że obowiązują tu zasady zbliżone do tych, które znają z gabinetu psychologicznego lub terapeutycznego. Relacja z psychologiem klinicznym opiera się na zasadzie poufności i tajemnicy zawodowej. Badanie w OZSS rządzi się zupełnie inną logiką.

Specjalista OZSS działa na zlecenie sądu i w jego interesie procesowym. Wszystko, co rodzic powie podczas wywiadu, wszystko co dziecko ujawni podczas indywidualnego kontaktu, wszystkie obserwacje poczynione przez specjalistów w trakcie całego badania, trafiają do opinii przekazywanej sądowi. Specjaliści nie są zobowiązani do zachowania poufności wobec treści uzyskanych podczas badania. Wręcz przeciwnie, ich obowiązkiem jest rzetelne opisanie tych treści w dokumencie, który staje się dowodem w postępowaniu.

Badanie diagnostyczne na zlecenie sądu i relacja terapeutyczna to dwa odrębne konteksty zawodowe, rządzące się różnymi zasadami etycznymi i prawnymi. Czym różni się rola specjalisty OZSS od roli biegłego psychologa sądowego i jakie wynikają z tego konsekwencje procesowe, opisuję w artykule Biegły psycholog czy specjalista OZSS.

FAQ – 10 rzeczy, które mogą Cię zaskoczyć podczas wizyty w OZSS

Czy specjalista OZSS ma obowiązek zachować w tajemnicy to, co powiem podczas wywiadu?

Badanie OZSS jest prowadzone na zlecenie sądu i wszystkie informacje uzyskane podczas wywiadu, obserwacji i kontaktu z dzieckiem mogą trafić do opinii przekazywanej sądowi. Specjalista OZSS nie jest terapeutą i nie obowiązuje go tajemnica zawodowa wobec sądu. Badanie diagnostyczne na zlecenie sądu i relacja terapeutyczna to dwa odrębne konteksty prawne i etyczne.

Czy opinia OZSS wydana w jednej sprawie może pojawić się w kolejnym postępowaniu?

Opinia sporządzona w jednej sprawie może zostać włączona do akt kolejnego postępowania między tymi samymi rodzicami nawet kilka lat później. Sąd prowadzący nową sprawę może sięgnąć po wcześniejszą opinię jako element materiału dowodowego. Opinia, która nie została skutecznie zakwestionowana, funkcjonuje w aktach jako niezaprzeczony dowód.

Czy specjaliści OZSS mogą zostać wezwani na rozprawę?

Sąd może wezwać specjalistów na rozprawę w celu ustnego wyjaśnienia treści opinii i odpowiedzi na pytania stron. Specjaliści nie są zobowiązani do zmiany wniosków pod wpływem argumentacji stron, mogą jednak uzupełnić lub doprecyzować treść opinii, jeśli uznają to za merytorycznie uzasadnione. Jakość zarzutów złożonych przed rozprawą bezpośrednio wpływa na skuteczność pytań zadawanych specjalistom.

Czy zakres badania OZSS może zostać rozszerzony bez mojej zgody?

Specjaliści OZSS mogą wnioskować do sądu o rozszerzenie zakresu badania, jeśli podczas procesu diagnostycznego ujawnią się przesłanki kliniczne wykraczające poza pierwotną tezę dowodową. Decyzja o rozszerzeniu nie wymaga zgody żadnej ze stron. Rodzice dowiadują się o rozszerzeniu zazwyczaj przez zawiadomienie o dodatkowym terminie badania lub przez treść samej opinii.

Czy zdolność do współrodzicielstwa jest oceniana podczas badania OZSS?

Zdolność do funkcjonowania jako rodzic z osobą, z którą pozostaje się w konflikcie, jest osobnym obszarem oceny diagnostycznej w OZSS. Specjaliści oceniają ten obszar niezależnie od jakości relacji rodzica z dzieckiem i niezależnie od deklaracji składanych podczas wywiadu. Wysoka jakość więzi z dzieckiem przy niskich kompetencjach rodzicielskich stanowi kombinację wpływającą na wnioski dotyczące modelu kontaktów i miejsca zamieszkania dziecka.

Jak przygotować się do badania OZSS i biegłych psychologów

Pozdrawiam,

Magdalena Bajsarowicz

Prawnik & Psycholog sądowy