Narcyz w sądzie
Wysłuchanie dziecka przez sąd w sprawie z narcyzem
paź
Wysłuchanie dziecka przez sąd stanowi prawo dziecka do wypowiedzenia się w sprawie, która dotyczy jego codzienności i relacji z obojgiem rodziców. Od lutego 2024 roku przepisy dokładniej określają, gdzie i z kim taka rozmowa może się odbyć oraz kiedy dziecko może z niej zrezygnować. Z perspektywy psychologa sądowego wysłuchanie może być dla dziecka doświadczeniem spokojnym, jeżeli dorośli nie zamienią tej rozmowy w kolejny etap rywalizacji. W tekście znajdziesz podstawę prawną wysłuchania dziecka oraz opis przygotowania i przebiegu rozmowy z sędzią po zmianach przepisów. Omówię też sposoby, w jakie narcyz może próbować wykorzystać wysłuchanie przed spotkaniem dziecka z sędzią i po nim.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Wysłuchanie dziecka a przesłuchanie świadka
Artykuł 430 kodeksu postępowania cywilnego zakazuje przesłuchiwania w charakterze świadków w sprawach małżeńskich małoletnich poniżej trzynastu lat oraz zstępnych stron poniżej siedemnastu lat. Wspólne dziecko rozwodzących się rodziców nie może więc składać zeznań o przyczynach rozkładu pożycia, dopóki nie skończy siedemnastu lat. Wysłuchanie stanowi odrębną instytucję, która służy poznaniu zdania dziecka w sprawach jego osoby, takich jak miejsce zamieszkania dziecka czy kontakty z rodzicami.
Wysłuchanie nie powinno służyć ustalaniu winy za rozpad małżeństwa ani potwierdzaniu wersji jednej ze stron sporu. Przesłuchanie samych rodziców w sprawie rozwodowej opisuję we wpisie o tym, jakie pytania usłyszysz na rozprawie rozwodowej.
Podstawa prawna wysłuchania dziecka przez sąd
Artykuł 216¹ kodeksu postępowania cywilnego nakazuje sądowi wysłuchać małoletnie dziecko w sprawach dotyczących jego osoby, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Podobny obowiązek w sprawach rozpoznawanych przez sąd opiekuńczy przewiduje artykuł 576 § 2 tego kodeksu, który obejmuje także sprawy majątku dziecka. Prawo dziecka do wysłuchania wynika również z artykułu 72 ust. 3 Konstytucji oraz artykułu 12 Konwencji o prawach dziecka.
Od 15 lutego 2024 roku przepis przewiduje, że sąd odstępuje od wysłuchania, jeżeli dziecko przed sądem odmawia udziału w tej czynności. Wysłuchanie może odbyć się tylko raz w toku postępowania, chyba że dobro dziecka wymaga powtórzenia albo potrzebę ponownej rozmowy zgłasza samo dziecko. Jeżeli sąd odstąpi od wysłuchania, powinien przed zakończeniem postępowania wskazać w protokole przyczyny tej decyzji.
Jak może wyglądać przygotowanie do wysłuchania
Sposób przygotowania rozmowy określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 21 października 2024 roku w sprawie sposobu przygotowania i przeprowadzenia wysłuchania dziecka. Sąd powinien ocenić na podstawie akt oraz informacji uzyskanych od rodzica, kuratora lub biegłego, czy rozwój i stan zdrowia dziecka pozwalają na rozmowę. Termin wysłuchania powinien przypadać na inny dzień niż rozprawa, a czas rozmowy powinien uwzględniać wiek dziecka i możliwość przerw.
Osoba przyprowadzająca dziecko powinna otrzymać informację dostosowaną do jego wieku, która wyjaśnia cel, sposób i miejsce wysłuchania. Informacja ta powinna też mówić, że po przybyciu do sądu i obejrzeniu pokoju dziecko może samo zdecydować, czy weźmie udział w rozmowie. Dziecko w spektrum autyzmu albo z niepełnosprawnością intelektualną może obejrzeć pokój wcześniej, nie później niż dwa dni przed terminem wysłuchania.
Przebieg rozmowy dziecka z sędzią
Artykuł 216² kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że wysłuchanie odbywa się na posiedzeniu niejawnym w odpowiednio przystosowanym pomieszczeniu w siedzibie sądu albo poza nią. Oprócz sędziego w rozmowie może uczestniczyć wyłącznie biegły psycholog, jeżeli dziecko potrzebuje wsparcia albo sędzia potrzebuje pomocy w rozpoznaniu potrzeb dziecka. W wysłuchaniu nie biorą więc udziału rodzice dziecka, ich pełnomocnicy ani inne osoby związane ze sprawą.
Rozporządzenie przewiduje, że sędzia na początku powinien wyjaśnić dziecku cel spotkania oraz jego prawo do odmowy. Dziecko powinno też usłyszeć, że nie odpowiada za rozstrzygnięcie sprawy i może sygnalizować, gdy nie rozumie pytania albo potrzebuje przerwy. Pytania powinny być proste i otwarte, bez sugerowania odpowiedzi oraz bez ocen dotyczących bliskich dziecka. Rozmowa powinna zakończyć się neutralnym tematem niezwiązanym ze sprawą, a sędzia nie powinien mieć na sobie stroju urzędowego. Często jako biegły psycholog często uczestniczę podczas wysłuchań małoletnich.
Dla dzieci poniżej trzynastu lat pokój powinien mieć spokojne kolory ścian, miękką podłogę i meble dostosowane do wzrostu dziecka. Starsze dziecko może zostać wysłuchane w takim pokoju albo w odpowiednio przygotowanym gabinecie sędziego z dostępem do światła dziennego.
Notatka urzędowa i znaczenie zdania dziecka
Z przebiegu wysłuchania sporządza się notatkę urzędową, a przepisy wykluczają nagrywanie rozmowy za pomocą urządzeń rejestrujących dźwięk albo obraz. Notatka trafia do akt sprawy i może być jednym z materiałów, które sąd może wziąć pod uwagę przy rozstrzyganiu o sprawach dziecka. Obraz funkcjonowania dziecka może uzupełniać także dokumentacja z placówki, o czym piszę przy temacie, jakim jest opinia ze szkoły do sądu.
Artykuł 216¹ § 2 nakazuje sądowi uwzględnić zdanie i rozsądne życzenia dziecka stosownie do okoliczności oraz jego rozwoju i dojrzałości. Zdanie dziecka nie zastępuje oceny jego dobra, którą sąd powinien przeprowadzić na podstawie całego materiału sprawy i opinii specjalistów. Różnice między rozmową z sędzią a badaniem w zespole specjalistów opisuję w przewodniku po badaniu OZSS. Znaczenie wypowiedzi starszego dziecka omawiam osobno we wpisie o tym, jak może wyglądać sytuacja, gdy nastolatek jest w konflikcie rodziców.
Narcyz przed wysłuchaniem dziecka
Narcyz może wnioskować o wysłuchanie dziecka z przekonaniem, że jego słowa przesądzą o miejscu zamieszkania albo o zakresie kontaktów. W domu może zapowiadać dziecku, że to ono wybierze rodzica do wspólnego zamieszkania. Taka zapowiedź może przenosić na dziecko ciężar wyboru między rodzicami, o którym piszę przy manipulacji dzieckiem w rozwodzie.
Przed terminem mogą pojawić się wspólne wyjścia, prezenty albo rozmowy o tym, co dziecko powinno powiedzieć sędziemu o drugim domu. Narcyz może też przedstawiać sądowi wniosek o wysłuchanie jako dowód troski o głos dziecka, choć wcześniej nie pytał dziecka o zdanie w codziennych sprawach. Nasilanie wpływu na dziecko przed ważnymi etapami postępowania opisuję we wpisie nastawianie dziecka przeciwko rodzicowi.
Wysłuchanie dziecka należy do momentów, w których osoba manipulująca może próbować wpływać na wynik sprawy przez dziecko, co opisuję w e-booku razem z przykładami spraw. Integralną częścią e-booka jest autorski Model Bajsarowicz, który pokazuje działania takiej osoby na poziomie treści, postawy i wizerunku.
Narcyz po wysłuchaniu dziecka
Po powrocie z sądu narcyz może wypytywać dziecko o każde pytanie sędziego i każdą odpowiedź, porównując wypowiedzi dziecka ze swoimi oczekiwaniami. Gdy zdanie dziecka okaże się inne od oczekiwań, narcyz może twierdzić w piśmie procesowym o przygotowaniu dziecka przez drugiego rodzica. Przypisywanie drugiemu rodzicowi działań podejmowanych wcześniej przez samego siebie opisuje tekst projekcja narcyza w sądzie.
Narcyz może też składać kolejne wnioski o ponowne wysłuchanie, licząc na to, że przy następnej rozmowie dziecko powie coś innego. Od 2024 roku ponowne wysłuchanie powinno być wyjątkiem uzasadnionym dobrem dziecka albo jego własną prośbą. Dziecko pytane o tę samą sprawę wielokrotnie może odbierać kolejne rozmowy jako sygnał, że jego pierwsza odpowiedź okazała się niewłaściwa.
Rodzic wobec dziecka przed wysłuchaniem i po nim
Rodzic przyprowadzający dziecko może przekazać mu informację otrzymaną z sądu własnymi słowami i bez dodawania oczekiwań co do treści wypowiedzi. Dziecku może pomóc wiadomość, że ma prawo odmówić rozmowy i że decyzję w sprawie podejmie sąd. Rozporządzenie przewiduje też, że dziecko powinno wiedzieć, w którym miejscu czeka na nie osoba dorosła w czasie wysłuchania.
Po wysłuchaniu dziecko może chcieć opowiedzieć o rozmowie albo nie mówić o niej wcale, a obie reakcje mogą być dla niego naturalne. Pytania o szczegóły spotkania z sędzią mogą odbierać dziecku poczucie, że ta rozmowa należała tylko do niego. Rozmowę z dzieckiem o samym rozstaniu rodziców opisuję we wpisie o tym, jak powiedzieć dziecku o rozwodzie.
FAQ Pytania o wysłuchanie dziecka przez sąd
Od jakiego wieku sąd może wysłuchać dziecko?
Przepisy nie wskazują dolnej granicy wieku, a decyzja zależy od rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości dziecka. Rozporządzenie przewiduje osobne wymagania dla pokoi, w których wysłuchiwane są dzieci poniżej trzynastu lat.
Czy rodzic może być obecny podczas wysłuchania dziecka?
Przepis dopuszcza obecność wyłącznie sędziego oraz w określonych sytuacjach biegłego psychologa, więc rodzice czekają poza pomieszczeniem. Osoba przyprowadzająca dziecko powinna wiedzieć, jak długo może potrwać rozmowa i gdzie ma zaczekać.
Czy dziecko może odmówić rozmowy z sędzią?
Jeżeli dziecko przed sądem odmawia udziału w wysłuchaniu, sąd powinien odstąpić od tej czynności i wskazać przyczyny w protokole. Odmowa rozmowy z sędzią stanowi odrębną kwestię od odmowy spotkań z rodzicem, opisanej w tekście dziecko nie chce kontaktu z rodzicem.
Czy rodzice dowiedzą się, co powiedziało dziecko?
Treść rozmowy podsumowuje notatka urzędowa dołączana do akt sprawy, bez nagrania dźwięku i obrazu. Informację o sposobie dokumentowania wysłuchania sąd powinien przekazać stronom jeszcze przed terminem rozmowy z dzieckiem.
Ile razy sąd może wysłuchać dziecko w jednej sprawie?
Co do zasady wysłuchanie może odbyć się raz w toku postępowania, a ponowna rozmowa wymaga uzasadnienia dobrem dziecka albo prośby samego dziecka. Ponowne wysłuchanie powinien przeprowadzić ten sam sąd, chyba że jest to niemożliwe lub sprzeciwia się temu dobro dziecka.
Narcyz w sądzie. Jak ochronić siebie i dzieci
Wysłuchanie dziecka trwa krótko, ale napięcie wokół niego może towarzyszyć rodzinie przez wiele tygodni przed rozmową z sędzią i po niej. Sposoby angażowania dziecka w spór sądowy przez osobę manipulującą oraz przykłady spraw opisuję w e-booku poniżej, którego integralną częścią jest autorski Model Bajsarowicz.
Pozdrawiam serdecznie
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
