Jak zdiagnozować narcyza?

W Polsce praca diagnostyczna opiera się na klasyfikacji ICD, nie na amerykańskim DSM-5, co ma bezpośrednie przełożenie na praktykę sądową.

Poniżej wyjaśniam, jak diagnoza faktycznie przebiega, co oznacza każde z kryteriów w codziennym zachowaniu narcyza kobiety lub mężczyzny, jak odwoływać się do tych kryteriów w postępowaniu sądowym i co zrobić, gdy masz diagnozę, a sąd wydaje się jej nie dostrzegać.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość mechanizmów przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Narcyzm w ICD-10 – dlaczego jest w aneksie, a nie w głównej klasyfikacji

Większość osób zakłada, że osobowość narcystyczna zajmuje stałe miejsce wśród zaburzeń osobowości w ICD-10, obok borderline, histrionicznej czy zależnej. W głównej części ICD-10 narcyzmu nie ma znajdziesz go w aneksie klasyfikacji, opisanego jako kryteria tymczasowe.

Oznacza to, że w momencie powstawania ICD-10 nie istniała wystarczająca pewność kliniczna, żeby osobowość narcystyczną zakwalifikować do głównego zestawu zaburzeń osobowości. Dla ciebie, jako strony w postępowaniu, ma to ograniczone znaczenie praktyczne, bo psycholog może postawić diagnozę osobowości narcystycznej pomimo tego umiejscowienia. Warto jednak wiedzieć, że formalne podstawy tej diagnozy są mniej ugruntowane niż w przypadku innych zaburzeń, co bywa argumentem używanym przez stronę przeciwną kwestionują rozpoznanie.

ICD-11 – zmiana obowiązująca od 2027 roku

ICD-11 już obowiązuje i przynosi zmiany w podejściu do zaburzeń osobowości. Polska ma czas na wdrożenie nowej klasyfikacji do końca 2026 roku. Przez cały bieżący rok postępowania sądowe opierają się na kryteriach ICD-10. Jeśli twoja sprawa toczy się teraz albo może przedłużyć się do 2027 roku, proszę mieć świadomość, że biegły pracuje na ICD-10 i na tej klasyfikacji powinna opierać się twoja dokumentacja.

Dlaczego w Polsce stosuje się kryteria ICD, a nie DSM-5

Większość materiałów o narcyzmie dostępnych w internecie pochodzi z literatury anglojęzycznej opartej na DSM-5, w którym narcystyczne zaburzenie osobowości funkcjonuje jako oddzielna, zdefiniowana jednostka z własnym kodem. Polscy psychiatrzy i psychologowie sądowi pracują na klasyfikacji ICD, wydawanej przez Światową Organizację Zdrowia.

W ICD-10 osobowość narcystyczna mieści się w kategorii F60.8 – inne określone zaburzenia osobowości co oznacza, że opiniujący biegły formułuje rozpoznanie opisowo, z odniesieniem do konkretnych kryteriów. W praktyce sądowej skutkuje to opiniami, w których pojawia się sformułowanie „cechy narcystyczne” zamiast „narcystyczne zaburzenie osobowości”. Pisząc pisma procesowe z odwołaniem do literatury DSM-5, ryzykujesz, że sąd lub biegły psycholog uzna tę argumentację za nieprzystającą do polskich realiów diagnostycznych.

Diagnoza narcyzmu przebiega w dwóch etapach

Psycholog który ma ocenić czy dana osoba ma osobowość narcystyczną, nie zaczyna od sprawdzenia, ile z dziewięciu kryteriów narcystycznych jest spełnionych. Diagnoza przebiega w dwóch odrębnych etapach i oba są obligatoryjne.

W etapie pierwszym psycholog ocenia, czy w ogóle mamy do czynienia z zaburzeniem osobowości. Sama obecność cech narcystycznych jest niewystarczająca, jeśli nie są spełnione ogólne kryteria zaburzenia osobowości. Dopiero gdy te kryteria są spełnione, psycholog przechodzi do etapu drugiego, czyli oceny konkretnych cech narcystycznych. Ma to na tyle istotne znaczenie procesowe gdy biegły stwierdza, że ogólne kryteria zaburzenia osobowości nie są spełnione, diagnoza narcyzmu jest wykluczona niezależnie od liczby widocznych cech narcystycznych.

Etap pierwszy – cztery obszary, które muszą wykazywać nieprawidłowości

Ogólne kryteria zaburzenia osobowości wymagają, żeby utrwalony wzorzec zachowania ujawniał się w co najmniej kilku z czterech obszarów funkcjonowania.

Procesy poznawcze

Sposób spostrzegania i interpretowania rzeczy, ludzi oraz zdarzeń wpływa na to, jak dana osoba buduje przekonania o sobie i o innych. Przy osobowości narcystycznej często pojawia się wersja wydarzeń wyraźnie oddalona od rzeczywistości, przedstawiana jednak jako jedyna prawdziwa.

Osoby, które pracowały ze mną nad strategią, opisują to zjawisko bardzo podobnie: słuchasz historii i masz wrażenie, że rozmawiacie o dwóch różnych zdarzeniach.

Uczuciowość

Oceniany jest zakres, intensywność i dostosowanie emocjonalne – jak osoba reaguje i czy reakcje są adekwatne do sytuacji. W sprawach rodzinnych ujawnia się to w momentach granicznych: gdy pojawia się sprzeciw, gdy dziecko sygnalizuje dyskomfort, gdy wyrok jest niekorzystny. Reakcja emocjonalna bywa nieproporcjonalna albo zupełnie nieobecna tam, gdzie byłaby oczekiwana.

Panowanie nad impulsami i zaspokajanie potrzeb

Zdolność do odroczenia gratyfikacji i kontrolowania impulsywnych reakcji jest wyraźnie osłabiona. W toku postępowania sądowego objawia się to przez eskalacje w momentach, gdy coś idzie niezgodnie z oczekiwaniami. Należy obserwować takie zachowanie przez dłuższy czas i dokumentować, bo wzorzec impulsywności widoczny w wielu sytuacjach ma znacznie większą wagę dowodową niż jeden epizod.

Sposób odnoszenia się do innych

Ten obszar obejmuje styl funkcjonowania w relacjach interpersonalnych. W osobowości narcystycznej przejawia się wyższościowym, instrumentalnym podejściem do innych ludzie są narzędziem do osiągnięcia celu, nie podmiotami relacji. W sprawach rodzinnych przekłada się to na traktowanie drugiego rodzica jako przeszkody lub rywala, nie jako drugiego rodzica.

Co jeszcze musi spełniać wzorzec zachowania, żeby psycholog mógł rozpoznać zaburzenie osobowości

Utrwalony wzorzec, nie zachowania incydentalne

Zachowania muszą być stałe i przejawiać się przez dłuższy czas. Jeden epizod agresji czy jedna eskalacja nie wystarczą. Psycholog szuka wzorca powtarzającego się niezależnie od okoliczności. Dokumentacja behawioralna obejmująca wiele miesięcy jest znacznie cenniejsza niż kilka dramatycznych przykładów.

Nieelastyczność i nieprzystosowanie

Przekonania i sposoby reagowania są trudno podatne na modyfikację. Pomimo informacji zwrotnej, pomimo konsekwencji zachowanie nie zmienia się. W kontekście sądowym objawia się to przez brak jakiejkolwiek refleksji po niekorzystnym postanowieniu lub po interwencji kuratora.

Napisałam artykuł o tym, kiedy narcyz odpuszcza – dlaczego pozorny spokój nie oznacza, że sprawa jest wygrana.

Cechy obecne od późnego dzieciństwa lub młodości

Zaburzenie osobowości ma swoje początki w późnym dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym. Psycholog szuka potwierdzenia, że opisywane zachowania nie są nowe i nie są wyłącznie reakcją na stres związany z rozstaniem. Wcześniejsze dokumenty i historia relacji z poprzednich związków są bardzo pomocne. Mechanizm tego, jak narcyz kończy związek i co dzieje się po rozstaniu, opisuję w artykule jak narcyz kończy związek.

Wykluczenie innych przyczyn

Psycholog musi wyeliminować możliwość, że opisywane zachowania są objawem innej choroby psychicznej lub organicznej dysfunkcji mózgu. Diagnoza zaburzenia osobowości jest możliwa tylko wtedy, gdy wzorzec nie jest wyjaśniany przez inne rozpoznanie.

Etap drugi 9 kryteriów diagnozy osobowości narcystycznej według ICD

Gdy ogólne kryteria zaburzenia osobowości są spełnione, psycholog ocenia, czy zachowanie odpowiada kryteriom osobowości narcystycznej. Muszą wystąpić co najmniej pięć z dziewięciu.

Wyższościowe poczucie własnej ważności wyolbrzymianie osiągnięć i talentów, oczekiwanie nieproporcjonalnie korzystnej oceny
Pochłonięcie wyobrażeniami o nieograniczonym powodzeniu, mocy, piękności lub idealnej miłości
Przekonanie o byciu kimś wyjątkowym lub niepowtarzalnym, możliwym do zrozumienia tylko przez inne wyjątkowe osoby lub instytucje o wysokiej pozycji
Potrzeba nadmiernego podziwu
Poczucie uprzywilejowania nieuzasadnione oczekiwanie szczególnie korzystnego traktowania lub automatycznego respektowania własnych oczekiwań
Wyzyskiwanie związków z ludźmi wykorzystywanie innych dla osiągnięcia własnych celów
Brak empatii niechęć do dostrzegania lub uwzględniania uczuć i potrzeb innych osób
Zawiść wobec innych i przekonanie, że to oni są zawistni
Aroganckie, bezceremonialne zachowania i postawy

Nawet po zapoznaniu się z tym zestawieniem proszę pamiętać: samo rozpoznanie wzorca przez Ciebie jest punktem wyjścia do strategii procesowej, nie jako dowód w sądzie. Kompleksowy autorski model tego, jak narcyz funkcjonuje w postępowaniu, znajdziesz w artykule jak narcyz manipuluje w sądzie – Model Bajsarowicz.

Od kryterium do zachowania – co widać w codziennym życiu i korespondencji

Każde z dziewięciu kryteriów ma konkretne przejawy behawioralne. Poniżej opisuję, jak poszczególne mechanizmy ujawniają się w kontaktach z drugim rodzicem, w korespondencji i w zachowaniu wobec dziecka.

Wyższościowe poczucie własnej ważności

W relacji rodzicielskiej widać je przez konsekwentne podważanie decyzji drugiego rodzica – szkolnych, medycznych, wychowawczych – połączone z przekonaniem, że własny sąd jest obiektywny, a opinia drugiej strony nieistotna. Korespondencja SMS lub mailowa ujawnia ten mechanizm bardzo wyraźnie: ton instruujący, brak pytań, jednostronne komunikaty.

O tym, jak opisywać takie zachowania w sposób zrozumiały dla sądu, przeczytasz w artykule jak zachowuje się narcyz – opisz to.

Pochłonięcie wyobrażeniami o powodzeniu i mocy

Przejawia się przez deklaracje planów znacznie odbiegających od rzeczywistości oraz przez używanie tych planów jako argumentów procesowych. Słyszysz zapowiedzi: zabiorę ci wszystko, sąd będzie po mojej stronie, zostaniesz z niczym.

Groźby narcyza to jednocześnie mapa jego strategii procesowej. Więcej o tym, jak je czytać i jak się do nich przygotować, wyjaśniam w artykule analizuj to, co mówi narcyz.

Przekonanie o wyjątkowości

W sprawach sądowych objawia się przez starannie dobrane referencje i wyjątkowe otoczenie prezentowane sądowi lub kuratorowi wybrane kontakty zawodowe, prestiżowa dzielnica, wysoki status zawodowy. Jednocześnie on lub ona ignoruje sygnały od dziecka, kuratorów lub biegłych, które nie pasują do tego obrazu.

Jak sąd postrzega tego rodzaju autoprezentację i co tak naprawdę bierze pod uwagę przy orzekaniu, opisuję w artykule narcyz a wyrok sądu.

Potrzeba nadmiernego podziwu

W relacji z dzieckiem przejawia się przez instrumentalizację kontaktów dziecko ma być świadkiem sukcesów rodzica, słuchaczem opowieści o jego wybitności. Gdy dziecko nie okazuje oczekiwanego zachwytu, pojawiają się reakcje nieproporcjonalne: wycofanie emocjonalne, kara lub obwinianie drugiego rodzica za nastawienie dziecka.

Mechanizm warunkowej miłości i instrumentalizacji dziecka opisuję szczegółowo w artykule jak narcyz traktuje dziecko.

Poczucie uprzywilejowania

Postanowienia sądu traktowane są jako tymczasowe, zależne od uznania. Ustalone terminy kontaktów są modyfikowane jednostronnie, a wszelkie negocjacje lub próby zawarcia ugody są zrywane, gdy druga strona przedstawia własne stanowisko.

Szczegółowe wyjaśnienie, dlaczego ugody i mediacje z narcyzem prawie nigdy nie działają, znajdziesz w artykule mediacje z narcyzem – 8 powodów, dlaczego nie ma sensu.

Wyzyskiwanie związków z ludźmi

Dziecko jest używane jako kanał informacyjny, kurierski lub emocjonalny. Kontakty z dzieckiem służą zebraniu informacji o życiu drugiego rodzica lub budowaniu sojuszu przeciwko byłemu partnerowi lub byłej partnerce. Wokół siebie narcyz gromadzi osoby, które mają wspierać jego wersję w sądzie po spełnieniu swojej roli są porzucane.

Zjawisko tzw. latających małp – czyli ludzi wykorzystywanych przez narcyza w postępowaniu sądowym – opisuję w artykule latające małpy narcyza. Pełny obraz mechanizmów manipulacji w postępowaniu znajdziesz w artykule jak narcyz manipuluje w sądzie.

Brak empatii

Brak empatii w kontekście rodzicielskim widać przez nieobecność odniesień do stanu emocjonalnego dziecka w komunikacji z drugim rodzicem. Korespondencja koncentruje się na harmonogramach i roszczeniach. Gdy dziecko sygnalizuje stres lub dyskomfort, on lub ona interpretuje ten sygnał jako dowód manipulacji drugiego rodzica, nie jako informację wymagającą reakcji.

Jak brak empatii objawia się w relacji narcyza z dzieckiem na co dzień, opisuję w artykule jak narcyz traktuje dziecko. O tym, że sąd rzadko to widzi od razu, przeczytasz w artykule zachowania narcyza w sądzie.

Zawiść

Każdy sukces drugiego rodzica jest interpretowany jako zagrożenie. Zawiść przejawia się przez umniejszanie: gdy coś ci się udaje, nie usłyszysz dobrego słowa. Przekonanie o cudzej zawistności uruchamia działania odwetowe nawet wobec czystych intencji.

Mechanizm odwracania odpowiedzialności w tym przypisywanie cudzych złych intencji jest ściśle powiązany z projekcją narcyza. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule projekcja narcyza w sądzie oraz w artykule o mechanizmie DARVO w sprawach rodzinnych.

Aroganckie zachowania i postawy

Poniżanie, deprecjonowanie i bagatelizowanie drugiego rodzica w korespondencji, przy wymianie dziecka, w obecności dziecka. Ton pism procesowych bywa ostentacyjnie wywyższający. Arogancja ujawnia się wyraźnie w sytuacjach granicznych: gdy sąd wyda postanowienie niekorzystne, on lub ona reaguje eskalacją, nie refleksją.

O tym, dlaczego narcyz niemal nigdy nie przyznaje się do winy nawet w obliczu dowodów, przeczytasz w artykule czy narcyz przyznaje się do winy w sądzie. Jak go w takim razie zdemaskować wyjaśniam w artykule jak zdemaskować narcyza w sądzie.

Jak kryteria ICD przekładają się na pisma procesowe

Znajomość kryteriów diagnostycznych staje się użyteczna procesowo dopiero wtedy, gdy przekłada się je na opis konkretnych zdarzeń. Sąd nie ocenia osobowości ocenia fakty i ich konsekwencje. Zdanie „Pozwany wykazuje wyższościowe poczucie własnej ważności” bez żadnego dowodu behawioralnego nie przyniesie żadnego efektu.

Każde zachowanie powinno być opisane według schematu: data i miejsce zdarzenia, co się wydarzyło, jaki był wpływ na dziecko lub na możliwość realizacji obowiązków rodzicielskich. Przykład: „W dniu 18 marca, podczas wymiany dziecka, strona przeciwna odmówiła przekazania dokumentacji medycznej pomimo wcześniejszych ustaleń, informując jednocześnie dziecko, że drugi rodzic zawsze wszystko komplikuje. Dziecko wróciło tego dnia z wyraźnym pobudzeniem lękowym, nie chciało jeść kolacji i płakało bez wyraźnego powodu”.

Jak opisywać zachowania językiem zrozumiałym dla sądu wyjaśniam w artykule jak zachowuje się narcyz – opisz to.

Mam diagnozę, a sąd nic z nią nie robi. Co zrobić?

Diagnoza jest, opinia biegłego ją zawiera, a wyrok wydaje się jakby jej nie dostrzegał. Powód jest bardzo konkretny: sąd nie jest psychologiem. Diagnoza „osobowość narcystyczna” to dla sądu etykieta, za którą nie kryje się automatyczne zrozumienie zachowań ani ich konsekwencji dla dziecka.

Drugi powód, często pomijany: biegły odpowiada dokładnie na to, o co zapytał sąd. Jeżeli sąd nie zadał pytania o wpływ zaburzenia na pełnienie funkcji rodzicielskich, biegły o tym nie napisze. To, co trafia do opinii, zależy wprost od tego, co zostało zapisane w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu.

Kiedy wnioskować o formalną diagnozę, a kiedy to traci sens

Sytuacje, w których wniosek ma uzasadnienie

Istnieje wcześniejsza dokumentacja psychiatryczna lub psychologiczna drugiej strony, która może stanowić punkt wyjścia dla biegłego.
Zachowania wobec dziecka lub drugiego rodzica są na tyle poważne, że sąd rozważa ograniczenie władzy rodzicielskiej.
Akta sprawy zawierają już spójną dokumentację behawioralną obejmującą co najmniej kilkanaście miesięcy, z wieloma niezależnymi źródłami.
Wniosek jest składany na wczesnym etapie postępowania, gdy sąd ma czas na dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu.

Sytuacje, w których wniosek jest bezcelowy

Diagnoza ma być jedyną strategią, bez towarzyszącej dokumentacji behawioralnej.
Wniosek pojawia się jako reakcja na działania drugiej strony, a nie jako element wcześniej zaplanowanej strategii.
Sprawa jest na zaawansowanym etapie, a sąd wyznaczył już termin zamknięcia postępowania dowodowego.
Brak jest dokumentów, zeznań lub innych dowodów, które biegły mógłby przeanalizować.

Najczęściej zadawane pytania

Czy psycholog rodzinny może zdiagnozować narcyza?

Diagnozę zaburzeń osobowości stawia psycholog kliniczny lub psychiatra. Psycholog rodzinny, terapeuta ani doradca rodzinny nie ma uprawnień do wystawiania diagnozy z wartością w postępowaniu sądowym. W praktyce z opinii biegłych psychologów lub biegłych psychiatrów jest stawiana diagnoza narcyzmu , a nie w opiniach z OZSS.

Ile kryteriów musi spełniać narcyz, żeby dostać diagnozę?

Co najmniej pięć z dziewięciu. Jednak spełnienie pięciu kryteriów formalnie nie wystarcza, jeżeli wcześniej nie są spełnione ogólne kryteria zaburzenia osobowości wzorzec musi być utrwalony, obecny od wczesnej dorosłości i widoczny w wielu obszarach życia.

Czy wystarczy, że zachowania narcyza pasują do kryteriów, żeby wygrać w sądzie?

Sąd rodzinny orzeka na podstawie faktów i ich wpływu na dziecko. Jak zachowania narcystyczne faktycznie przekładają się na orzeczenie, wyjaśniam w artykule narcyz a wyrok sądu. Jak je opisać językiem zrozumiałym dla sądu w artykule jak zachowuje się narcyz – opisz to.

Skąd mam wiedzieć, że to narcyz, a nie inne zaburzenie?

Wiele zaburzeń osobowości ma nakładające się cechy. W postępowaniu sądowym nie musisz wskazywać jednej precyzyjnej diagnozy istotniejsze jest udokumentowanie konkretnych zachowań. Natomiast jeśli chcesz zrozumieć, jak narcyzm objawia się na poziomie sygnałów ostrzegawczych, przeczytaj artykuł o narcystycznej osobowości i zaufaniu do własnej intuicji.

Podsumowanie

Diagnoza osobowości narcystycznej w Polsce opiera się na klasyfikacji ICD-10 i przebiega dwuetapowo. Zanim psycholog oceni obecność dziewięciu kryteriów narcystycznych, najpierw musi stwierdzić spełnienie ogólnych kryteriów zaburzenia osobowości. W ICD-10 narcyzm znajduje się w aneksie, a nie w głównej części klasyfikacji, co ma znaczenie dla sposobu stawiania i kwestionowania rozpoznania.

Sama diagnoza nie zmienia biegu sprawy. Znaczenie zyskuje dopiero wtedy, gdy biegły otrzymuje właściwe pytania o wpływ stwierdzonego zaburzenia na rolę rodzicielską, a akta sprawy zawierają spójną dokumentację behawioralną.

E-book: Narcyz w sądzie. Jak ochronić siebie i dzieci

W procesie z narcyzem nie ma miejsca na nieprzemyślane działanie. Jeśli chcesz zbudować strategię i dobrze przygotować się na działania narcyza, przeczytaj e-book. Powstał on na podstawie kilkunastu lat pracy oraz kilkuset konsultacji dla osób rozstających, rozwodzących z narcyzem/osobą toksyczną.

Jak zakończyć związek z narcyzem, żeby wreszcie uwolnić się z toksycznej reakcji ? Co robić, kiedy sprawa o rozwód, uregulowanie spraw dzieci idzie w złym kierunku? Jak zaplanować sprawę w sądzi, żeby narcyz nie zabrał Ci tego, na czym Ci zależy? Odpowiedź znajduje się w tym e-booku:

Narcyz w sądzie – jak ochronić siebie i dzieci

Pozdrawiam,

Magdalena Bajsarowicz

Prawnik & Psycholog sądowy