Kompetencje rodzicielskie
Kompetencje rodzicielskie a ograniczenie władzy rodzicielskiej
mar
Zestawienie kompetencji rodzicielskich z ograniczeniem władzy rodzicielskiej wywołuje u rodziców silne napięcie, mocniejsze niż pozostałe zagadnienia w sprawie o dziecko. Dotyczy decyzji zmieniającej bezpośrednio zakres wpływu na życie dziecka, od zgody na zabieg po wybór szkoły. Punkt ciężkości tej decyzji opiera się w większości spraw na ocenie kompetencji rodzicielskich każdej ze stron.
Z doświadczenia procesowego wynika, że część rodziców odczytuje ograniczenie władzy jako formę ukarania za przebieg rozstania. Taki sposób myślenia nie znajduje odzwierciedlenia w postępowaniu, ponieważ przedmiotem analizy pozostaje co innego. Pytanie brzmi, czy sposób funkcjonowania danej osoby daje podstawy do pozostawienia jej pełnego zakresu uprawnień wobec dziecka.
Zawężenie zakresu władzy następuje wtedy, gdy sposób jej wykonywania rozmija się z potrzebami dziecka w konkretnych sytuacjach. Ocenie podlegają rzeczy policzalne: ile decyzji o leczeniu i o szkole zapadło bez udziału drugiej strony, ile wiadomości pozostało bez odpowiedzi, ile terminów przesunięto jednostronnie. Do tego dochodzi sposób reagowania w sytuacji sporu oraz to, czy dziecko było przy tym obecne.
Ocena kompetencji rodzicielskich nie funkcjonuje zatem obok rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej i stanowi jedną z jego podstaw. Opiszę, kiedy taka decyzja zapada, jakie zachowania do niej prowadzą oraz czy da się ją później odwrócić. Same kryteria oceny omawiam osobno w przewodniku kompetencje rodzicielskie w sądzie, do którego ten tekst nawiązuje.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Kiedy zapada decyzja o ograniczeniu władzy rodzicielskiej
Decyzja o ograniczeniu władzy rodzicielskiej nie zapada na jednym etapie sprawy ani nie wynika z pojedynczego zdarzenia. Narasta przez kolejne miesiące postępowania, a rodzic dowiaduje się o niej dopiero z doręczonego orzeczenia.
Ocena obejmuje sposób funkcjonowania rodzica rozłożony w czasie, ponieważ pojedyncza decyzja niczego jeszcze nie przesądza. Jednorazowy wyjazd bez uzgodnienia wygląda inaczej niż piąty taki wyjazd w ciągu roku, mimo że oba zdarzenia opisuje się tym samym zdaniem.
Obraz ten powstaje z czterech źródeł: opinii OZSS, opinii biegłego psychologa, sprawozdania kuratora z wywiadu środowiskowego oraz dokumentów i korespondencji złożonych przez strony. Żadne z nich nie odpowiada samodzielnie na pytanie o zakres władzy, ponieważ każde pokazuje inny wycinek sytuacji rodzinnej.
Zachowanie rodzica analizowane jest w układzie ciągłym, więc znaczenie mają także zdarzenia sprzed wielu miesięcy. Zdarzenia z kwietnia zestawia się ze zdarzeniami z listopada, a dopiero takie zestawienie pokazuje, czy zachowanie się powtarza. Jeżeli z powstałego obrazu wynika, że dziecko nie ma zapewnionej stabilności ani przewidywalności, ograniczenie tej władzy staje się możliwym rozwiązaniem, które przywraca zdolność podejmowania decyzji w sprawach dziecka.
Na czym polega ograniczenie władzy rodzicielskiej
Władza rodzicielska obejmuje wszystkie obszary, w których rodzic podejmuje decyzje dotyczące dziecka: jego zdrowie i edukację, wychowanie, miejsce zamieszkania oraz sprawy majątkowe. Pełen zakres tej władzy oznacza udział w każdym z wymienionych obszarów, a jej treść omawiam osobno w tekście władza rodzicielska a prawa i obowiązki rodzicielskie.
Ograniczenie władzy rodzicielskiej polega na wyznaczeniu granic tego udziału przez sąd rozpoznający sprawę. Władza nie zostaje przy tym odebrana w całości, a orzeczenie określa, w jakim zakresie dany rodzic może podejmować decyzje dotyczące dziecka.
Rozstrzygnięcie takie rozdziela uprawnienia pomiędzy rodziców w sposób dopasowany do konkretnej sprawy. Jeden z nich może zachować prawo do współdecydowania o leczeniu, a jednocześnie zostać wyłączony z decyzji o zmianie szkoły. Zakres ograniczenia odpowiada temu, gdzie dotychczasowy sposób podejmowania decyzji się załamał, więc dwa orzeczenia w podobnych sprawach mogą wyglądać zupełnie inaczej.
Czego dotyczy takie ograniczenie w codziennym funkcjonowaniu
Część rodziców wyobraża sobie zakres ograniczenia szerzej, niż wygląda on w treści orzeczenia, a to nieporozumienie kosztuje sporo niepotrzebnego lęku. Ograniczenie może objąć współdecydowanie o wyborze szkoły oraz o kierunku kształcenia, zgodę na leczenie i zabiegi medyczne, decyzje o wyjazdach zagranicznych oraz o wydaniu paszportu, a także ustalenie miejsca pobytu dziecka.
Poza zakresem ograniczenia pozostają natomiast prawo do informacji o dziecku oraz prawo do kontaktu z nim, o ile sąd nie orzekł w tych sprawach odrębnie. Rodzic z ograniczoną władzą zachowuje możliwość zapytania w szkole o oceny i frekwencję oraz uzyskania informacji od lekarza prowadzącego, jeżeli orzeczenie tego nie wyłącza.
Takie rozstrzygnięcie zmienia przebieg zwykłych spraw dziecka, o czym rodzice przekonują się przy pierwszej wizycie u lekarza oraz przy przyjęciu do nowej szkoły. Określa, kto podpisuje zgodę samodzielnie, a kto uczestniczy w decyzji w zakresie wyznaczonym przez orzeczenie. Nie jest to rozwiązanie symboliczne ani wprowadzane na próbę, ponieważ ma przywrócić możliwość podejmowania decyzji tam, gdzie dotychczasowy model przestał działać.
Jaki jest związek między kompetencjami a zakresem władzy
Związek między kompetencjami rodzicielskimi a zakresem władzy rodzicielskiej nie ma charakteru pośredniego i wynika wprost ze sposobu funkcjonowania rodzica. Ocena kompetencji nie odbywa się w oderwaniu od skutków, jakie zachowanie rodzica wywołuje w sytuacji dziecka.
Analiza dotyczy zawsze tego, czy rodzic potrafi podejmować decyzje dotyczące dziecka stabilnie, przewidywalnie oraz z uwzględnieniem jego potrzeb. Pytanie o kompetencje dotyczy zatem zdolności do korzystania z uprawnień, a cechy osobowości rodzica pozostają poza jego zakresem.
Zależność ta działa punkt po punkcie i tak też powinna zostać ujęta w uzasadnieniu orzeczenia. Niedobór w obszarze współpracy może przełożyć się na wyłączenie ze wspólnego decydowania o edukacji, a decyzje podejmowane pod wpływem emocji na zawężenie uprawnień dotyczących wyjazdów i leczenia. Zakres władzy rodzicielskiej powinien więc zostać dopasowany do obszaru, w którym sposób postępowania rodzica zawodzi, bez obejmowania wszystkiego naraz.
Jakie zachowania prowadzą do ograniczenia władzy rodzicielskiej
Niemożność porozumienia się w sprawach dziecka
Sytuacje, w których rodzice nie są w stanie wspólnie podejmować decyzji dotyczących edukacji, zdrowia oraz wychowania dziecka, prowadzą do zatrzymania procesu decyzyjnego. Dziecko czeka wtedy na skierowanie do specjalisty oraz na przyjęcie do klasy, a rozstrzygnięcie każdej takiej sprawy przez sąd trwa kolejne miesiące.
Ingerencja w zakres władzy rodzicielskiej przywraca w takich przypadkach możliwość podejmowania decyzji w sprawach dziecka bez każdorazowego sporu. Zdolność rodziców do współpracy oceniana jest na podstawie obserwacji ich zachowania podczas badania oraz analizy korespondencji, jaką prowadzili między sobą przez ostatnie miesiące.
Angażowanie dziecka w konflikt
Włączanie dziecka w spór między rodzicami zmienia jego pozycję z osoby wymagającej ochrony na uczestnika konfliktu dorosłych. Przejawia się to w pokazywaniu dziecku pism procesowych, w przekazywaniu przez nie wiadomości do drugiego rodzica, w komentowaniu drugiej strony przy dziecku oraz w pytaniu go, u kogo wolałoby mieszkać.
Zachowania takie podlegają ocenie w kontekście relacji dziecka z rodzicem oraz jego funkcjonowania w sytuacji konfliktu. Podstawą pozostaje obserwacja kontaktu rodzica z dzieckiem oraz to, jakimi słowami dziecko opisuje sprawę podczas rozmowy z psychologiem. Sformułowania pochodzące wprost od dorosłego są przy tym rozpoznawalne, ponieważ odbiegają od słownictwa właściwego dla wieku. W sprawach, w których u jednego z rodziców widoczne są cechy opisane w tekście narcystyczny rodzic w sądzie, sposób działania staje się wyraźniejszy.
Blokowanie współdziałania w sprawach dziecka
Sytuacje, w których jeden z rodziców podejmuje działania jednostronnie, obejmują zmianę przedszkola bez uzgodnienia, rozpoczęcie terapii dziecka bez poinformowania drugiej strony oraz wyjazd wakacyjny zorganizowany bez wcześniejszej rozmowy. Każde z tych zdarzeń wygląda z osobna na drobiazg, a ich ciąg opisuje sposób wykonywania władzy rodzicielskiej.
Uwzględnieniu podlega zarówno przebieg podejmowanych decyzji, jak i sposób organizowania spraw dziecka rozłożony w czasie. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika trwały brak współdziałania, może to przełożyć się bezpośrednio na zakres uprawnień pozostawionych przy danym rodzicu.
Niestabilność i nieprzewidywalność
Sposób podejmowania decyzji przez rodzica oceniany jest z uwzględnieniem powtarzalności oraz przebiegu w czasie. Zmiany stanowiska co do miejsca zamieszkania dziecka, wycofywanie się z ustalonych terminów kontaktów oraz decyzje podejmowane bez zachowania kolejności tworzą obraz, w którym kolejny tydzień dziecka pozostaje nieprzewidywalny.
Okoliczności te zestawia się z pozostałymi danymi i analizuje w ujęciu łącznym. Podstawą odniesienia się do tego obszaru pozostaje dotychczasowy przebieg sprawy oraz zachowanie rodzica w jej toku, a pojedyncza decyzja oceniana osobno nie stanowi takiej podstawy.
Brak współpracy z instytucjami
Zachowanie rodzica wobec instytucji zaangażowanych w sprawę podlega ocenie w toku postępowania na równi z pozostałymi obszarami. Brak kontaktu z kuratorem, niestawiennictwo na badaniu oraz niewykonanie zobowiązań nałożonych postanowieniem należą do zdarzeń odnotowywanych i zestawianych ze sobą.
Znaczenie ma sposób funkcjonowania ujawniający się w czasie, ponieważ pojedyncze zdarzenie ocenione w oderwaniu od reszty niczego jeszcze nie przesądza. Jednorazowa nieobecność usprawiedliwiona zwolnieniem lekarskim wygląda inaczej niż trzy kolejne terminy, na które rodzic się nie stawił bez podania przyczyny.
Czy ograniczenie władzy rodzicielskiej jest odwracalne
Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie ma charakteru trwałego i ta informacja ma znaczenie o tyle, że część rodziców po takim rozstrzygnięciu wycofuje się z dalszych działań. Zmiana orzeczenia jest możliwa wtedy, gdy okoliczności sprawy ulegną istotnej zmianie po jego wydaniu. Jednym z elementów o dużej wadze pozostaje przy tym udokumentowana poprawa kompetencji rodzicielskich.
Zakres tej zmiany nie podlega ocenie deklaratywnej i wymaga potwierdzenia w dokumentach. Znaczenie mają działania rozłożone w czasie oraz ich ciągłość, ponieważ zmiana widoczna przez kilka miesięcy ma większą siłę niż działanie podjęte tuż przed rozprawą.
Uwzględnieniu podlega między innymi udział w zajęciach ukierunkowanych na podniesienie kompetencji rodzicielskich, korzystanie z konsultacji psychologicznych oraz sposób prowadzenia korespondencji z drugim rodzicem w kolejnych miesiącach. Znaczenie ma również to, czy zmiana przełożyła się na organizację spraw dziecka: czy wizyty odbywają się terminowo, czy informacje ze szkoły docierają do obojga rodziców, czy terminy kontaktów przestały być przesuwane.
Co daje praca nad kompetencjami przed rozstrzygnięciem
Rodzic, który w toku postępowania pracuje nad własnymi kompetencjami, może wskazać konkretne działania przy kolejnym rozstrzygnięciu. Uwzględnieniu podlega charakter tych działań, ich ciągłość oraz potwierdzenie w złożonych dokumentach.
Praca podjęta przed wydaniem orzeczenia odnosi się do stanu, który to orzeczenie obejmuje. Praca podjęta później wymaga już odrębnego wniosku o zmianę, a więc kolejnego postępowania, opłaty oraz kolejnych miesięcy oczekiwania.
Brak jakichkolwiek działań oraz stanowisko, w którym rodzic nie widzi potrzeby zmiany swojego funkcjonowania, również może zostać odnotowane w sprawie. Brak wglądu należy do elementów ujmowanych przy ocenie kompetencji rodzicielskich i może zostać opisany w opinii wprost.
FAQ – kompetencje rodzicielskie a ograniczenie władzy rodzicielskiej
Czy ograniczenie władzy rodzicielskiej oznacza zakaz kontaktów z dzieckiem?
Ograniczenie władzy rodzicielskiej odnosi się wyłącznie do zakresu uprawnień decyzyjnych wobec dziecka. Kontakty z dzieckiem stanowią osobne rozstrzygnięcie i nie wynikają automatycznie z zakresu tej władzy. Rodzic z ograniczoną władzą rodzicielską może utrzymywać kontakty z dzieckiem w pełnym wymiarze.
Czy mogę wnioskować o przywrócenie pełnej władzy rodzicielskiej?
Wniosek o przywrócenie pełnej władzy rodzicielskiej jest dopuszczalny wtedy, gdy okoliczności sprawy uległy istotnej zmianie. Znaczenie mają działania podejmowane przez rodzica oraz ich potwierdzenie w dokumentach złożonych do sprawy. Ocena tej zmiany odbywa się na podstawie materiału dowodowego, w tym opinii OZSS oraz opinii biegłego psychologa.
Czy drugi rodzic może wnioskować o ograniczenie mojej władzy rodzicielskiej?
Każda ze stron postępowania może złożyć wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej drugiej strony. Sam wniosek nie przesądza jednak o rozstrzygnięciu, ponieważ odniesienie się do jego treści następuje na podstawie dowodów zgromadzonych w sprawie, a same twierdzenia stron takiej podstawy nie tworzą. Złożenie takiego wniosku nie oznacza zatem ograniczenia władzy rodzicielskiej po stronie drugiego rodzica.
Czy ograniczenie władzy rodzicielskiej wpływa na alimenty?
Obowiązek alimentacyjny wynika z pokrewieństwa i pozostaje niezależny od zakresu przysługującej władzy rodzicielskiej. Ograniczenie władzy nie znosi obowiązku alimentacyjnego ani nie zmienia jego wysokości, ponieważ obie kwestie rozstrzygane są odrębnie.
Przygotowanie przed rozstrzygnięciem o zakresie władzy
Kompetencje rodzicielskie pozostają jednym z podstawowych elementów oceny w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej. Odniesienie do sposobu funkcjonowania rodzica następuje na podstawie dowodów zgromadzonych w sprawie, w tym opinii OZSS oraz opinii biegłego psychologa. Zakres władzy rodzicielskiej nie zostaje przyznany automatycznie i odpowiada temu, jak każda ze stron dotychczas z niego korzystała.
Obszary opisane w tym tekście dają się przygotować przed rozstrzygnięciem, o ile praca zaczyna się od codzienności dziecka i pozostaje przy niej przez kolejne tygodnie. Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich obejmuje te same obszary, które analizowane są w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami i certyfikatem możliwym do złożenia do akt sprawy.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
