Jedno dziecko odrzuca rodzica drugie nie. Skąd biorą się różnice między rodzeństwem

Dwoje dzieci wychodzi w piątek z tego samego przedpokoju do tego samego samochodu. Jedno wsiada do środka i zapina pas, drugie staje w drzwiach i mówi że nie jedzie. Za tydzień powtarza się to samo i za miesiąc również. Rodzic który to obserwuje zadaje sobie pytanie, jeżeli warunki były identyczne skąd wzięły się dwie tak różne reakcje. Rodzeństwo mieszkało pod tym samym dachem i słyszało te same rozmowy, przeżyło ten sam wyjazd rodzica z domu oraz tę samą pierwszą rozprawę. Ośmiolatek i czternastolatka przeżywają rozstanie rodziców w zupełnie innym miejscu swojego rozwoju. Mają za sobą inną historię relacji z każdym z dorosłych oraz inaczej radzą sobie z napięciem. Opiszę, co może składać się na te różnice i w którym momencie zaczynają one dzielić samo rodzeństwo.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Wiek w momencie rozstania decyduje, co z tamtego okresu mogło zostać w pamięci

Czteroletnie dziecko w chwili wyprowadzki jednego z rodziców rejestruje przede wszystkim zmianę rytmu. Kogoś nie ma rano ani przy kolacji, pojawia się drugie mieszkanie z innym łóżkiem. Nie ma wtedy dostępu do przyczyn ani nie zna słowa rozstanie. Jego pamięć tego okresu może składać się wyłącznie z nastrojów oraz obrazów, bez przypisania komukolwiek odpowiedzialności.

Dziesięciolatek z tego samego domu dysponuje już pełnymi zdaniami. Słyszy rozmowę telefoniczną przez uchylone drzwi i widzi walizkę w korytarzu. Zauważa, że jedno z rodziców przez trzy dni prawie nie wychodzi z pokoju. Z takich fragmentów bywa budowana wersja wydarzeń, w której pojawiają się już role oraz oceny. Po kilku latach oba te dzieci mówią o tym samym okresie i podają różne relacje. Młodsze pamięta, że było wtedy smutno ,starsze potrafi wskazać konkretny wieczór oraz zdanie które padło. Różnica reakcji na kontakty z drugim rodzicem może zaczynać się już w tym miejscu, na długo przed pierwszą odmową wyjazdu do drugiego rodzica.

Starsze dziecko może mieć dostęp do informacji których młodsze nie ma

Trzynastolatka wraca ze szkoły i zastaje rodzica przy stole z dokumentami. Rozmowa zaczyna się od pytania o szkołę, a kończy zdaniem o terminie rozprawy albo o piśmie które przyszło rano. Nikt nie planuje wciągać jej w sprawę jest po prostu w kuchni w momencie, w którym dorosły potrzebuje powiedzieć coś na głos. Młodsze dziecko ogląda w tym czasie bajkę w drugim pokoju i pozostaje poza zasięgiem tej rozmowy. Przez kolejne dwa lata różnica potrafi się pogłębić. Starsze wie o terminach oraz o tym kto co napisał w piśmie młodsze wie tyle, że w piątek jedzie się do drugiego domu rodzica który się wyprowadził. Dziecko, które zna szczegóły konfliktu ma z czego zbudować ocenę, a dziecko pozbawione tych szczegółów takiej oceny formułować nie musi. Starsze może zacząć odmawiać wyjazdów powołując się na rzeczy nieznane młodszemu. Z zewnątrz wygląda to jak dwie postawy wobec tego samego rodzica, choć bliżej temu do dwóch różnych zasobów informacji. O tym, co dzieje się z dzieckiem wprowadzonym w sprawy dorosłych, piszę szerzej przy rolach dziecka w konflikcie rodziców.

Pozycja w rodzeństwie i obowiązki które mogą się z nią wiązać

Najstarsze dziecko po wyprowadzce jednego z rodziców bywa proszone o rzeczy, które wcześniej należały do dorosłych. Odbiera młodsze z przedszkola oraz pilnuje pracy domowej, zostaje wieczorem, kiedy rodzic pracuje dłużej. Zmiana potrafi przejść niezauważona, ponieważ dokonuje się przez drobne prośby rozłożone na wiele miesięcy. Dziecko w takiej pozycji może zacząć traktować dom, w którym mieszka na co dzień jako miejsce współodpowiedzialności. Opór przed kontaktem bywa w takim układzie pochodną poczucia obowiązku i może być bez związku z niechęcią do drugiego domu. Młodsze dziecko funkcjonuje w tym samym domu inaczej. Nikt nie prosi go o pomoc ani nie zostawia z nikim wieczorem. Jedzie w piątek bez wewnętrznego konfliktu, ponieważ jego wyjazd niczego w domu nie zmienia.

Temperament jak każde dziecko radzi sobie z napięciem

Część dzieci reaguje na trudną sytuację wycofaniem zamykają się w pokoju oraz milkną, przestają opowiadać co u nich słychać. Inne reagują protestem, podnoszą głos i trzaskają drzwiami, mówią wprost, że czegoś nie zrobią. Różnice te bywają widoczne u rodzeństwa na długo przed rozstaniem rodziców, przy zwykłych sprawach w rodzaju zmiany szkoły albo wyjazdu na obóz lub kolonie. Konflikt rodziców nie zmienia sposobu reagowania, może natomiast podnieść jego natężenie. Dziecko, które zawsze protestowało, protestuje również przeciwko kontaktom z drugim rodzicem, a dzieckoktóre zawsze się wycofywało jedzie i milczy przez cały weekend po powrocie nie chce za bardzo o niczym opowiadać. Z zewnątrz pierwsze wygląda na to które ma problem drugie na to u którego wszystko jest w porządku. Milczenie oraz zgoda na wyjazd nie muszą jednak oznaczać braku napięcia objawy, które w takich sytuacjach wychodzą w ciele zanim wyjdą w słowach, opisuję przy objawach stresu u dziecka w konflikcie rodziców.

Relacja sprzed rozstania nie musiała być u obojga taka sama

Rodzic, który przez sześć lat jeździł z jednym dzieckiem na treningi w soboty ma z nim wspólną historię złożoną z setek godzin w samochodzie oraz na trybunach. Drugie dziecko zostawało w tym czasie w domu ponieważ było za małe albo interesowało się czymś innym. Jego relacja z tym samym rodzicem opiera się na innym materiale w mniejszej ilości oraz o innej temperaturze. Dziecko z mocniejszą wspólną historią ma więcej powodów żeby chcieć jechać. Drugie dysponuje mniejszym zapasem wspólnych doświadczeń i szybciej może zacząć traktować wyjazdy jako obowiązek. Zdarza się również odwrotnie dziecko o mocniejszej relacji przeżywa rozstanie dotkliwiej, odbiera je jako zerwanie czegoś co należało do niego i reaguje odmową o dużym natężeniu. Kierunek zależy od tego, jak dziecko poradziło sobie ze stratą codziennej obecności, bez prostego przełożenia z siły samej więzi.

Bywa i tak że rodzic traktuje dzieci różnie

Wysłuchanie tej możliwości bywa trudne, ponieważ brzmi jak zarzut wobec dorosłego. Różnica w reakcjach rodzeństwa nie zawsze bierze się z tego, co dzieje się w głowie dziecka. Czasem odpowiada jej realna różnica w tym, jak wygląda weekend każdego z nich. Jedno dziecko dostaje wspólne wyjścia oraz rozmowy drugie spędza sobotę przy telefonie w pokoju. Jedno ma w drugim mieszkaniu swoje łóżko i swoją półkę drugie śpi na materacu i wozi rzeczy w plecaku. Jedno interesuje się tym, czym interesuje się rodzic, drugie nie ma z nim na tej płaszczyźnie wspólnego tematu. Bywają też różnice w tonie wobec jednego dziecka rodzic bywa cierpliwy, wobec drugiego podnosi głos przy pierwszym sprzeciwie. Dziecko rzadko potrafi to nazwać wprost i zamiast tego mówi, że nie chce jechać.

Co może być widać po latach

Rodzeństwo w którym jedno dziecko utrzymało kontakt z obojgiem rodziców, a drugie zerwało go w wieku dwunastu lat, wchodzi w dorosłość z dwiema różnymi wersjami własnego dzieciństwa.

Rodzeństwo bywa jedyną grupą osób, która przeszła przez to samo w tym samym czasie. Mimo to potrafi nie umieć rozmawiać o tamtym okresie bez sporu o fakty. Jedno pamięta rodzica, który przyjeżdżał w każdą sobotę, drugie pamięta rodzica który się nie starał. Rozbieżność ocen nie musi oznaczać, że któreś z dzieci mija się z prawdą. Każde miało dostęp do innego wycinka sytuacji i zbudowało z niego całość. Dalekosiężne skutki takiego podziału opisuję przy psychologicznych skutkach manipulowania dzieckiem.

Rodzeństwo w materiale sprawy rodzinnej

Różnica reakcji między dziećmi może pojawić się w aktach w kilku miejscach. Bywa treścią wniosku albo ustaleniem z wywiadu środowiskowego, może też wynikać z dokumentacji szkolnej lub z badania w OZSS, jeżeli sąd dopuści taki dowód.

Sam zapis, że jedno dziecko realizuje kontakty, a drugie odmawia, nie zawiera informacji o przyczynie tej różnicy. Wymaga uzupełnienia o okoliczności, w których obie postawy się ukształtowały. Znaczenie ma wiek każdego dziecka w chwili rozstania oraz przebieg kontaktów przed zmianą, a także moment jej wystąpienia i to co ją poprzedziło. Badanie może obejmować oboje dzieci osobno, ponieważ ich sytuacja rozwojowa oraz relacyjna nie musi być tożsama. Wnioski dotyczące jednego dziecka nie powinny przenosić się automatycznie na drugie, a opinia powinna odnosić się do każdego z nich odrębnie.

FAQ – Pytania o różnice w reakcjach rodzeństwa

Czy to normalne, że jedno dziecko chce jeździć, a drugie nie?

Rozbieżne reakcje rodzeństwa na tę samą sytuację rodzinną są zjawiskiem opisanym w literaturze przedmiotu. Mogą wynikać z różnicy wieku oraz pozycji w rodzinie, z temperamentu, a także z odmiennej historii relacji z każdym z rodziców.

Czy młodsze dziecko przejmie postawę starszego?

Taka możliwość istnieje i rośnie wtedy gdy różnica wieku jest duża oraz gdy młodsze wzoruje się na starszym również w innych obszarach. Przejęcie postawy nie następuje jednak automatycznie i zależy od tego ile młodsze dziecko ma własnych doświadczeń z drugim rodzicem.

Dlaczego dzieci pamiętają ten sam okres inaczej?

Każde z nich miało dostęp do innego zakresu informacji oraz przeżywało tamten czas na innym etapie rozwoju. Starsze dysponowało pełnymi zdaniami i własną wersją wydarzeń, młodsze mogło zapamiętać wyłącznie nastroje oraz zmiany w rytmie dnia.

Czy różnica może wynikać z tego, jak rodzic traktuje każde z dzieci?

Weekend jednego dziecka może wyglądać zupełnie inaczej niż weekend drugiego pod względem uwagi, warunków do spania oraz tonu, jakim się do niego mówi.

Czy dziecko które jeździ bez protestu przechodzi przez rozstanie łagodniej?

Zgoda na kontakty nie musi oznaczać braku napięcia. Część dzieci reaguje wycofaniem oraz milczeniem zamiast protestem, co z zewnątrz bywa odczytywane jako dobre przystosowanie.

Czy różnica między rodzeństwem może się zatrzeć?

Zmiana pozostaje możliwa i zależy od tego, co utrzymuje obecny układ oraz czy warunki, w których powstał ulegają zmianie. Im dłużej różnica funkcjonuje tym silniej porządkuje relacje w całej rodzinie.

Pozdrawiam serdecznie
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & psycholog sądowy