Biegły psycholog – kim jest i jak wygląda jego opinia w sprawie sądowej

Biegły psycholog to specjalista powoływany przez sąd w sprawach wymagających oceny psychologicznej stron lub dziecka. Sporządza pisemną opinię, która stanowi dowód w postępowaniu sądowym. W sprawach rodzinnych dotyczy ona najczęściej kompetencji rodzicielskich, więzi dziecka z rodzicami oraz jego potrzeb psychologicznych.

Biegły psycholog to specjalista powoływany przez sąd wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga specjalistycznej wiedzy, której nie posiada sędzia. Opinia biegłego psychologa nie jest dokumentem pomocniczym, jest dowodem w sprawie. W postępowaniach rodzinnych może decydować o tym, gdzie będzie mieszkać dziecko, jak będą wyglądać kontakty z rodzicem i czy sąd ograniczy, a może pozbawi kogoś władzy rodzicielskiej.

Ten artykuł powstał, żeby wyjaśnić, czym w praktyce jest opinia biegłego psychologa: kiedy sąd ją zleca, jak wygląda badanie i dlaczego od tej opinii często zależy dalszy kierunek sprawy.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca – z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą – prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Zapoznaj się z moim autorskim modelem : Jak narcyz manipuluje w sądzie – Model Bajsarowicz

Kim jest biegły psycholog

Biegły psycholog to psycholog wpisany na listę biegłych sądowych prowadzoną przez prezesa właściwego sądu okręgowego. To nie jest tytuł nadawany automatycznie po ukończeniu studiów. Osoba wpisana na tą listę musi wyróżniać się wiedzą i przejść szczegółową weryfikację.

Biegły działa w imieniu sądu, nie żadnej ze stron. Jego zadaniem jest odpowiedź na konkretne pytania postawione w postanowieniu, nie wydanie ogólnej oceny moralnej rodziny. To rozróżnienie jest ważne, bo wiele osób przychodzi na badanie z poczuciem, że biegły ma coś udowodnić lub obalić. Tak nie jest. Biegły ma zebrać dane i na ich podstawie przedstawić wnioski, które będą istotne i pomogą sądowi przy wydaniu orzeczenia.

Warto też odróżnić biegłego psychologa od psychologa prywatnego, do którego jedna ze stron może zgłosić się i odpłatnie uzyskać opinię. Opinia sporządzona na zlecenie strony może zostać dołączona do akt jako dokument prywatny, ale nie ma statusu dowodu z opinii biegłego w rozumieniu kodeksu postępowania cywilnego. W sądzie nie ma wagi opinii sporządzonej przez biegłego psychologa.

Kiedy sąd powołuje biegłego psychologa

Sąd powołuje biegłego psychologa wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga specjalistycznej wiedzy psychologicznej. Nie dzieje się to w każdej sprawie, decyzja należy do sędziego i zależy od tego, jakie okoliczności wymagają oceny specjalistycznej.

Najczęściej ma to miejsce w sytuacjach, gdy między rodzicami istnieje głęboki i utrwalony konflikt, kiedy jedno z rodziców oskarża drugie o stosowanie przemocy psychicznej lub manipulowanie dzieckiem, gdy dziecko odmawia kontaktu z jednym z rodziców i nie jest jasne, z czego ta odmowa wynika, albo gdy sąd ma wątpliwości co do kompetencji wychowawczych jednej lub obu stron.

Wniosek o powołanie biegłego może złożyć każda ze stron postępowania. Sąd może również podjąć taką decyzję z urzędu, szczególnie kiedy w sprawach, w których dobro małoletniego wymaga niezależnej i pogłębionej oceny sytuacji rodzinnej.

W postanowieniu o powołaniu biegłego sąd określa zakres zlecenia oraz pytania, na które biegły ma odpowiedzieć w opinii. Biegły odnosi się przede wszystkim do tych pytań, jednak w uzasadnionych przypadkach może również wskazać okoliczności, które jego zdaniem mają znaczenie dla oceny sprawy i wymagają dodatkowego zbadania.

W jakich sprawach powołuje się biegłego psychologa

Biegły psycholog pojawia się najczęściej w następujących rodzajach postępowań:

• sprawy o władzę rodzicielską – jej ograniczenie, zawieszenie lub pozbawienie
• ustalenie lub zmiana kontaktów rodzica z dzieckiem
• zmiana miejsca zamieszkania dziecka
• ocena kompetencji rodzicielskich jednego lub obojga rodziców
• sprawy z podejrzeniem izolowanie dziecka od drugiego rodzica lub psychologicznej manipulacji dzieckiem
• ocena wiarygodności psychologicznej zeznań strony lub świadka
• sprawy o przysposobienie
• postępowania w sprawach nieletnich
  
  W sprawach karnych biegły psycholog jest powoływany między innymi do:
  
• oceny wiarygodności psychologicznej zeznań świadka lub pokrzywdzonego
• oceny zdolności świadka do postrzegania, zapamiętywania i odtwarzania zdarzeń
• udziału w przesłuchaniu małoletniego świadka lub pokrzywdzonego (np. w trybie art. 185a i 185b k.p.k.)
• oceny funkcjonowania psychicznego sprawcy lub pokrzywdzonego w kontekście zdarzenia
• opiniowania w sprawach dotyczących przemocy domowej lub przestępstw przeciwko wolności seksualnej
• Lista ta nie jest zamknięta. Wszędzie tam, gdzie sąd lub prokuratura stają przed pytaniem o psychologiczne funkcjonowanie człowieka i nie mają narzędzi, by samodzielnie dokonać takiej oceny, mogą skorzystać z wiedzy biegłego psychologa.

Lista nie jest zamknięta. Wszędzie tam, gdzie sąd staje przed pytaniem o psychologiczne funkcjonowanie człowieka i nie ma narzędzi, żeby na nie odpowiedzieć samodzielnie, może skorzystać z wiedzy biegłego.

Jak wygląda badanie przez biegłego psychologa – przebieg i etapy

Wywiad psychologiczny jest pierwszym i najbardziej rozbudowanym elementem każdego badania. Biegły rozmawia z każdą z badanych osób osobno. W sprawach rodzinnych oznacza to zazwyczaj jedno spotkanie z każdym z rodziców oraz spotkanie z dzieckiem, jeśli jego wiek i stan psychiczny na to pozwalają. Pytania nie dotyczą wyłącznie bieżącego konfliktu. Biegły pyta o historię życia, relacje z własną rodziną pochodzenia, sposób radzenia sobie z trudnościami, obraz siebie jako rodzica.

Testy psychologiczne są dobierane indywidualnie, w zależności od treści zlecenia sądowego i tego, co biegły zauważył podczas wywiadu. Nie istnieje jeden zestaw testów stosowanych w każdej sprawie rodzinnej. Biegły korzysta wyłącznie z narzędzi standaryzowanych i znormalizowanych takich, których trafność i rzetelność zostały zweryfikowane naukowo. Surowe wyniki testów nie są przekazywane stronom. Biegły opisuje wnioski w opinii i przekazuje je do sądu.

Obserwacja relacji rodzic–dziecko pojawia się szczególnie w sprawach dotyczących małych dzieci lub wtedy, gdy sąd wprost pyta o jakość więzi. Biegły obserwuje, jak rodzic zachowuje się w obecności dziecka czy odpowiada na jego sygnały, czy potrafi się wycofać, kiedy trzeba, czy kontakt jest swobodny i naturalny. Obserwacja trwa zazwyczaj od kilkudziesięciu minut do ponad godziny.

Analiza akt sprawy towarzyszy całemu procesowi. Biegły przed pierwszym spotkaniem zapoznaje się z dokumentacją zgromadzoną przez sąd: opiniami ze szkoły lub przedszkola, wcześniejszymi opiniami psychologicznymi, pismami procesowymi, notatkami kuratora.
Więcej przeczytasz tutaj : ile się czeka na badanie biegłego psychologa

Jakie testy psychologiczne stosuje biegły psycholog – metody i narzędzia diagnostyczne

Dobór metod diagnostycznych to jedna z kluczowych decyzji, które biegły podejmuje samodzielnie. Sąd nie wskazuje, jakimi narzędziami ma się posłużyć decyzja należy do biegłego jakich narzędzi użyje ,wynika to z jego wiedzy metodologicznej oraz specyfiki konkretnej sprawy.

W badaniach dorosłych stosuje się najczęściej kwestionariusze oceniające strukturę osobowości, style przywiązania, poziom lęku, tendencje do reagowania agresją, mechanizmy obronne i skłonność do prezentowania się w sposób społecznie pożądany. W sprawach, gdzie pojawia się kwestia narcyzmu, osobowości borderline lub innych cech utrudniających funkcjonowanie rodzicielskie, biegły sięga po narzędzia pozwalające ocenić te aspekty z odpowiednią precyzją.

W badaniach dzieci stosuje się metody dostosowane do wieku i etapu rozwojowego. Małe dzieci bada się przede wszystkim przez obserwację. Starsze, przez rozmowę, techniki projekcyjne i narzędzia oceniające więź z opiekunami. Testy dla dzieci mają inną logikę niż testy dla dorosłych i wymagają szczególnej ostrożności interpretacyjnej – dziecko nie zawsze rozumie pytanie tak, jak rozumiałby je dorosły.

Wyniki testów stanowią jeden z elementów całościowej diagnozy. Biegły nigdy nie opiera wniosków wyłącznie na wynikach kwestionariuszy – zawsze interpretuje je łącznie z wywiadem, obserwacją i danymi z akt. Test może potwierdzić hipotezę, ale nie zastępuje rozumienia człowieka.

Jakie pytania zadaje sąd biegłemu psychologowi

Treść zlecenia sądowego decyduje o tym, co biegły bada i jak formułuje wnioski. Pytania są konkretne i zindywidualizowane różnią się one w zależności od tego, co jest przedmiotem sporu w danej sprawie.

Sądy najczęściej pytają o więź emocjonalną dziecka z każdym z rodziców, o kompetencje wychowawcze stron i ewentualne deficyty w tym zakresie, o potrzeby psychologiczne dziecka i to, który z proponowanych modeli opieki je najlepiej zaspokoi. Szczegółowo o tym, co sąd rozumie przez kompetencje rodzicielskie i jak biegły je ocenia, piszę tutaj Kompetencje rodzicielskie w opinii biegłego – co to znaczy i jak się je bada. W sprawach, gdzie jedna ze stron oskarża drugą o przemoc lub manipulację, sąd może zapytać, czy w zachowaniu badanej osoby obecne są mechanizmy typowe dla takich wzorców.

Biegły ma obowiązek odpowiedzieć na postawione pytania i tylko na nie. Jeśli w trakcie badania ujawnia się coś istotnego, co wykracza poza zakres zlecenia, biegły ma prawo i niekiedy obowiązek zasygnalizować to sądowi i zaproponować rozszerzenie pytań lub uzupełnienie postępowania. To jeden z przejawów tego, że biegły pracuje na rzecz prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, a nie na rzecz żadnej ze stron.

Ile kosztuje opinia biegłego psychologa – stawki i kto ponosi koszty

Koszt opinii biegłego psychologa zależy od zakresu zlecenia, liczby badanych osób, stopnia skomplikowania sprawy oraz czasu, jaki biegły poświęcił na badanie i opracowanie wyników.

Wynagrodzenie biegłego sądowego jest ustalane na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości.

Kto płaci? To zależy od trybu powołania biegłego. Jeśli biegłego powołuje sąd z urzędu, koszty pokrywa tymczasowo Skarb Państwa. Jeśli biegłego wnioskuje jedna ze stron, sąd zazwyczaj zobowiązuje ją do uiszczenia zaliczki. Ostateczne rozliczenie następuje w wyroku strona przegrywająca może zostać obciążona kosztami całego postępowania, w tym wynagrodzeniem biegłego.

Cecha	Biegły Psycholog	OZSS (Specjaliści)
Podstawa prawna	Ustawa o biegłych + Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości.	Ustawa o OZSS + przepisy o kosztach sądowych.
Kto płaci?	Strona wnioskująca (zaliczka) lub Skarb Państwa.	Strona wnioskująca (zaliczka) lub Skarb Państwa.
Sposób naliczania	Stawka godzinowa: zależna od stopnia naukowego i poświęconego czasu.	Ryczałt: stała opłata za sporządzenie opinii przez zespół.
Skład zespołu	Biegły psycholog	Zespół interdyscyplinarny (psycholog, pedagog, niekiedy psychiatra).

Ile trwa badanie przez biegłego psychologa, jak długo czeka się na opinię

Sam kontakt z biegłym wywiad i testy, trwa zazwyczaj około 2 godzin. W sprawach, w których badanych jest kilka osób, a zakres zlecenia jest szeroki, może to być rozłożone na kilka osobnych sesji, niekiedy w różnych dniach. Do tego dochodzi obserwacja relacji rodzic–dziecko, jeśli sąd o nią wnioskuje.

Sporządzenie pisemnej opinii zajmuje znacznie więcej czasu niż samo badanie. Biegły musi opracować wyniki testów, przeanalizować materiał z wywiadów, odnieść się do akt sprawy i sformułować wnioski w sposób precyzyjny i czytelny dla sądu. Czas oczekiwania na gotową opinię wynosi uśredniając to 2 miesiące. Ja jestem najczęściej zobowiązywana przez sąd do wydania opinii w terminie 3 miesięcy.

Sąd wyznacza termin złożenia opinii w postanowieniu o powołaniu biegłego. Biegły może wnioskować o jego przedłużenie – jeżeli sprawa jest skomplikowana lub dokumentacja dotarła z opóźnieniem . Opóźnienia wynikają czasem też z postawy stron: jeśli jedna z nich uchyla się od badania lub nie stawia się na wyznaczone terminy, cały proces się wydłuża.

Biegły psycholog sądowy a OZSS – jaka jest różnica

Biegły psycholog sądowy i specjalista z Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów to dwa różne podmioty funkcjonujące w tym samym systemie. Obie instytucje sporządzają opinie psychologiczne na potrzeby sądów rodzinnych – różnią się jednak trybem pracy, organizacją i okolicznościami, w jakich są powoływane.

OZSS działa przy sądzie okręgowym i zatrudnia na stałe psychologów, pedagogów i niekiedy psychiatrów.

Biegły psycholog sądowy jest powoływany przez sąd. Opinia biegłego może mieć inny zakres niż opinia sporządzana w OZSS to wszystko zależy od treści postanowienia sądu i specyfiki konkretnej sprawy. Niekiedy obie formy oceny pojawiają się w tej samej sprawie – najpierw opinia OZSS, a następnie opinia biegłego powołanego na wniosek strony lub z inicjatywy sądu. Więcej o tym, jak wygląda badanie w OZSS i czym różni się od oceny biegłego, piszę w osobnym artykule Jak wygląda badanie w OZSS – co sprawdzają specjaliści i jak się przygotować

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Kto to jest biegły psycholog?

Biegły psycholog to psycholog wpisany na listę biegłych prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego, powoływany przez sąd do wydania pisemnej opinii psychologicznej w toczącym się postępowaniu. Opinia biegłego jest dowodem w sprawie. W postępowaniach rodzinnych biegły ocenia najczęściej kompetencje rodzicielskie stron, więź dziecka z rodzicami oraz potrzeby psychologiczne dziecka.

Ile kosztuje opinia biegłego psychologa?

Koszt zależy od zakresu zlecenia i liczby badanych osób. W sprawach rodzinnych obejmujących badanie obojga rodziców i dziecka. Koszty pokrywa strona wnioskująca o powołanie biegłego albo Skarb Państwa, jeżeli biegły został powołany z urzędu. Ostateczne rozliczenie kosztów następuje w wyroku kończącym postępowanie.

Ile trwa badanie przez biegłego psychologa?

Samo badanie trwa zazwyczaj około 2 godzin , choć w sprawach obejmujących kilka osób może być rozłożone na wiele sesji. Sąd określa termin złożenia opinii w postanowieniu, który może zostać przedłużony na uzasadniony wniosek biegłego.

Ile zarabia biegły psycholog sądowy?

Wynagrodzenie biegłego psychologa sądowego ustalane jest według stawek określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości.

Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich z certyfikatem do sądu

Jeżeli przygotowujesz się do postępowania sądowego dotyczącego dziecka, warto wiedzieć, że sposób funkcjonowania rodzica i jakość relacji z dzieckiem są jednym z kluczowych elementów ocenianych w takich sprawach.

Dlatego powstał kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich z certyfikatem do sądu, opracowany na podstawie wieloletniej praktyki psychologa opiniującego na zlecenie sądów w sprawach rodzinnych. Materiał kursu opiera się na wiedzy psychologicznej wykorzystywanej w realnych postępowaniach sądowych dotyczących oceny kompetencji wychowawczych, relacji rodzic–dziecko oraz dynamiki konfliktów między rodzicami.

Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich do sądu

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik&Psycholog sądowy