Jak narcyz traktuje dziecko

Relacja narcystycznego rodzica z dzieckiem z zewnątrz potrafi wyglądać poprawnie, a niekiedy wręcz wzorowo. Różnica ujawnia się w tym, wobec czyich potrzeb dziecko w tej relacji funkcjonuje na co dzień. Opiszę trzy funkcje, jakie dziecko pełni wobec rodzica o narcystycznym sposobie funkcjonowania, oraz różnicę między zaspokajaniem potrzeb materialnych a emocjonalnych. Pokażę również, jak wygląda codzienny kontakt oraz co zmienia się po rozstaniu rodziców.

Wszystko działa tak samo, czy narcyzem jest kobieta, czy mężczyzna.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Dziecko jako funkcja wobec potrzeb rodzica

W relacji, o której mowa, dziecko pełni określone funkcje wobec dorosłego. Mowa o czymś odrębnym od ról przypisywanych dziecku w sporze między rodzicami, które opisuję w tekście o rolach dziecka w konflikcie rodziców. Tutaj opisuję funkcje pełnione wobec samego narcystycznego rodzica, niezależnie od tego, czy trwa postępowanie.

Pierwszą stanowi potwierdzanie obrazu rodzica na zewnątrz. Osiągnięcia dziecka, jego wygląd, wyniki oraz zachowanie przy świadkach zasilają wizerunek dorosłego. Sukces zauważony przez otoczenie zyskuje uwagę rodzica, sukces prywatny może zostać pominięty bez komentarza.

Drugą jest regulowanie stanu emocjonalnego dorosłego. Dziecko wyczuwa nastrój rodzica i dostosowuje do niego własne zachowanie, a z czasem podejmuje działania mające ten nastrój poprawić. Zjawisko to nosi nazwę parentyfikacji i szerzej omawiam je w tekście o dzieciach narcystycznych rodziców.

Trzecią jest wpływ na drugiego rodzica. Dziecko przekazuje informacje, przenosi treści oraz staje się obszarem, w którym rozstrzyga się przewaga między dorosłymi. Sposoby oddziaływania na dziecko w tym celu opisuję w artykule jak narcyz manipuluje dzieckiem.

Reguła dostępu do uwagi

Uwaga rodzica w tej relacji podlega regule, której dziecko uczy się bez nazywania jej wprost. Dostęp do niej otwiera się wtedy, gdy dziecko wzmacnia obraz dorosłego, a zamyka, gdy działa niezależnie.

Skutkiem tej reguły staje się nauka odczytywania warunków zamiast odczytywania własnych potrzeb. Dziecko sprawdza, jaka wersja siebie zostanie przyjęta, oraz tę wersję przedstawia. Wycofanie uwagi bez podania powodu potrafi obciążać je bardziej niż otwarta krytyka, ponieważ nie daje żadnego punktu odniesienia.

Trudne emocje dziecka mogą działać w tym układzie jak przerwanie dopływu uwagi. Płacz, złość albo strach przed nocą wymagają od dorosłego obecności bez żadnej korzyści wizerunkowej. Reakcją może być zniecierpliwienie, zmiana tematu albo pouczenie o tym, że inne dzieci sobie radzą. Zaprzeczanie odczuciom dziecka wzmacnia ten układ oraz stanowi odrębne zjawisko, opisane w tekście o gaslightingu wobec dziecka.

Jak wygląda czas spędzany z dzieckiem

Liczba godzin spędzonych razem niewiele mówi o tym, czym te godziny zostały wypełnione. Weekend może upłynąć na obecności w jednym mieszkaniu, przy dwóch osobnych ekranach oraz przy kilku zdaniach wymienionych przy posiłku. Dziecko wraca wtedy z poczuciem, że było u rodzica, choć trudno mu opowiedzieć, co razem robili.

Czas wspólny potrafi układać się wokół planów dorosłego, a nie wokół potrzeb dziecka. Wizyta u znajomych, zakupy oraz praca wykonywana w tle odbywają się w obecności dziecka pełniącego rolę towarzystwa. Aktywność wybrana przez dziecko wymaga natomiast uwagi skierowanej wyłącznie na nie, bez żadnego efektu widocznego dla innych. Reguła opisana wyżej działa więc również w rozkładzie samego czasu spędzanego razem.

Obietnice składane dziecku i plany odwoływane w ostatniej chwili

Zapowiedzi wyjazdów, prezentów oraz wspólnych planów potrafią pojawiać się w tej relacji regularnie. Sama zapowiedź daje efekt natychmiastowy, ponieważ przynosi radość dziecka oraz jego wdzięczność. Realizacja wymaga czasu, pieniędzy oraz konsekwencji rozłożonej na kolejne tygodnie.

Odwołanie planu w ostatniej chwili może zostać wytłumaczone pracą, zdrowiem albo postawą drugiego rodzica. Dziecko, które słyszy takie wyjaśnienie kilkanaście razy, przestaje traktować zapowiedzi poważnie. Część dzieci przestaje wtedy prosić o cokolwiek, ponieważ prośba wiąże się z ryzykiem kolejnego zawodu. Rodzic sprawujący opiekę zostaje z reakcją dziecka na odwołany plan, a jednocześnie z opinią osoby, która psuje mu radość.

Potrzeby materialne wobec potrzeb emocjonalnych

Rozdźwięk między tymi dwoma obszarami stanowi jedną z wyraźniejszych właściwości tej relacji.

Potrzeby materialne mogą być zaspokajane z nadmiarem: sprzęt, wyjazdy, zajęcia dodatkowe, prezenty przewyższające możliwości drugiego rodzica. Wydatki te są widoczne dla otoczenia oraz podlegają wykazaniu w postępowaniu.

Potrzeby emocjonalne pozostają poza tym obszarem. Obecność przy trudnym dniu, wysłuchanie bez oceniania, przyjęcie złości dziecka bez wycofania uwagi nie zostawiają po sobie ani rachunku, ani zdjęcia. Rodzic sprawujący opiekę widzi jedno i drugie, otoczenie widzi wyłącznie pierwsze.

Powstaje stąd sytuacja, w której osoba chroniąca dziecko zostaje przedstawiona jako konfliktowa, ponieważ zgłasza problem niewidoczny dla innych. Zagadnienie to omawiam w tekście o tym, jak wygląda wiarygodność ofiary po rozstaniu z narcyzem.

Dziecko w mediach społecznościowych rodzica

Zdjęcia z weekendu, relacje z zawodów sportowych oraz wpisy o osiągnięciach dziecka trafiają do internetu w dniu wydarzenia. Publikacja domyka funkcję pierwszą, ponieważ przenosi obraz rodzica do szerszego grona odbiorców. Reakcje znajomych działają wtedy jak potwierdzenie skierowane do dorosłego, a nie do dziecka.

Rozbieżność między aktywnością w sieci a przebiegiem samego spotkania potrafi być znaczna. Weekend opisany kilkoma zdjęciami mógł trwać cztery godziny oraz zakończyć się wcześniejszym odwiezieniem dziecka. Starsze dzieci zaczynają zauważać tę różnicę oraz reagować na nią oporem przed pozowaniem. Zjawisko wygląda podobnie u obojga rodziców, więc szerzej opisuję je w tekstach o narcystycznej matce oraz o narcystycznym ojcu.

Codzienne sprawy zdrowia i szkoły dziecka

Sprawy bieżące dziecka rzadko przynoszą efekt widoczny dla otoczenia. Wizyta kontrolna, wykupienie leku, uzupełnienie zaległości po chorobie, rozmowa z wychowawcą o trudnym przedmiocie, wszystko to wymaga czasu bez żadnej korzyści wizerunkowej. Obowiązki tego rodzaju mogą pozostawać po stronie jednego rodzica przez lata.

Obecność drugiego rodzica potrafi natomiast pojawiać się przy wydarzeniach z publicznością. Uroczystość szkolna, zawody, spotkanie z gronem rodziców otwierają przestrzeń, w której zaangażowanie zostaje zauważone. Zestawienie obu obrazów tworzy u otoczenia wrażenie równego udziału obojga rodziców w życiu dziecka. Sposób, w jaki zaangażowanie potrafi przechodzić w kontrolę, opisuję we wpisie o masce nadopiekuńczego rodzica.

Gdy dziecko przypomina drugiego rodzica

Podobieństwo dziecka do drugiego rodzica potrafi wpływać na sposób, w jaki jest traktowane. Uwagi o wyglądzie, sposobie mówienia albo o charakterze pojawiają się wtedy jako żarty przy stole. Dziecko słyszy zdanie o tym, do kogo jest podobne, w kontekście, który nie brzmi jak komplement.

Powtarzanie takich uwag umieszcza dziecko w środku sporu między dorosłymi bez jednego wyraźnego zdarzenia. Część dzieci zaczyna wtedy tłumić cechy kojarzone z drugim rodzicem oraz unikać rozmów o nim. Nastawianie dziecka przeciwko rodzicowi jako odrębne zjawisko opisuję w tekście o nastawianiu dziecka przeciwko rodzicowi.

Rozkład uwagi potrafi zmienić się również wtedy, gdy w życiu rodzica pojawia się nowa osoba albo kolejne dziecko. Wpływ otoczenia rodzica na relację z dzieckiem opisuję w tekście o dziadkach i otoczeniu, a reakcje dziecka na taką zmianę we wpisie o tym, skąd może brać się odmowa kontaktu.

Zmiana traktowania wraz z wiekiem dziecka

Sposób traktowania dziecka przekształca się wraz z jego rozwojem, a zmiany te układają się w powtarzalny przebieg. Każdy kolejny etap przynosi dziecku nowe możliwości, a wraz z nimi nowe punkty tarcia z rodzicem.

Wiek przedszkolny

Małe dziecko przyjmuje obraz rodzica bez zastrzeżeń oraz zasila go samą swoją obecnością. Powtarza zdania usłyszane w domu, naśladuje sposób mówienia oraz reaguje entuzjazmem na uwagę dorosłego. Relacja opisywana jest wtedy przez otoczenie jako bliska, ponieważ dziecko nie stawia żadnego oporu.

Pochwały na tym etapie dotyczą przeważnie zachowania przy ludziach, a nie tego, co dziecko przeżywa. Prośba o zaśpiewanie czegoś przy gościach albo o pokazanie, jak ładnie mówi, mieści się w funkcji pierwszej. Płacz oraz zmęczenie w tych samych okolicznościach mogą spotkać się z wyraźnym zniecierpliwieniem, ponieważ przerywają przygotowaną scenę.

Wczesne lata szkolne

Pójście do szkoły otwiera obszar, w którym dziecko dostarcza wyników możliwych do pokazania innym. Oceny, występy oraz zawody stają się materiałem rozmów prowadzonych przy dziecku, a nie z dzieckiem. Sukces potrafi zostać odniesiony do samego rodzica zdaniem o tym, po kim dziecko to ma.

Niepowodzenie na tym etapie może zostać odebrane jako uchybienie wobec dorosłego, a nie jako trudność dziecka. Reakcją potrafi być dłuższe milczenie, porównanie z dzieckiem znajomych albo wycofanie zainteresowania na kilka dni. Wybór zajęć dodatkowych układa się wtedy wokół tego, co dobrze brzmi w rozmowie z innymi rodzicami. Dziecko zaczyna łączyć własne wyniki z dostępem do uwagi, co utrwala regułę opisaną wyżej.

Dojrzewanie i dorosłość dziecka

Kolejne etapy rządzą się osobną logiką, ponieważ dziecko zaczyna wyznaczać granice oraz formułować własne zdanie. Przebieg tego okresu opisuję we wpisach o narcystycznej matce oraz o narcystycznym ojcu. Zachowanie nastolatka w trwającym sporze rodziców omawiam w tekście o nastolatku w konflikcie rodziców, a odległe następstwa całego przebiegu w tekście o psychologicznych skutkach manipulowania dzieckiem.

Co zmienia rozstanie rodziców

Po rozstaniu obszary, w których rodzic sprawował kontrolę, zawężają się do relacji z dzieckiem. Funkcja trzecia, opisana wyżej, zyskuje wtedy na znaczeniu kosztem dwóch pozostałych.

Uwaga kierowana ku dziecku potrafi być w tym okresie wyraźnie większa niż wcześniej, a jej nasilenie zbiega się z terminami czynności w sprawie. Zmianę tę dostrzega niekiedy samo dziecko, które pamięta okres poprzedzający postępowanie. Funkcjonowanie takiego rodzica w toku sprawy omawiam w artykule narcystyczny rodzic w sądzie.

FAQ – pytania o traktowanie dziecka przez narcystycznego rodzica

Czy hojność wobec dziecka wyklucza zaniedbanie emocjonalne?

Obszary te są od siebie niezależne oraz wymagają osobnej oceny. Wydatki na dziecko podlegają wykazaniu dokumentem, a zaspokojenie potrzeb emocjonalnych ustala się na podstawie funkcjonowania dziecka oraz przebiegu relacji.

Czy dziecko dostrzega, że jest traktowane przedmiotowo?

Małe dziecko przyjmuje ten układ jako naturalny, ponieważ nie zna innego. Nazwanie doświadczenia pojawia się zwykle później, niekiedy dopiero w dorosłości, przy zetknięciu z relacją zbudowaną na innych warunkach.

Dlaczego rodzic odwołuje plany z dzieckiem tuż przed terminem?

Zapowiedź planu przynosi efekt natychmiastowy w postaci radości oraz wdzięczności dziecka. Realizacja wymaga czasu oraz konsekwencji, które nie dają już takiego zwrotu. Powtarzalność odwołań mówi o tej relacji więcej niż pojedyncze zdarzenie.

Czy duża aktywność rodzica w internecie świadczy o bliskiej relacji z dzieckiem?

Publikacje pokazują wybrane momenty spotkania, a nie jego przebieg oraz długość. Zestawienie treści z sieci z tym, co dziecko opowiada po powrocie, pokazuje niekiedy dwie różne wersje tego samego dnia.

Czy wyjazdy i zajęcia dodatkowe świadczą o zaangażowaniu rodzica?

Wydatki tego rodzaju pokazują możliwości finansowe oraz gotowość do ich poniesienia. O jakości relacji mówi natomiast to, komu wybrana aktywność służy oraz czy dziecko miało w tym wyborze udział. Zajęcia wybrane pod wrażenie robione na innych mogą współistnieć z brakiem rozmowy o tym, jak dziecku na nich idzie.

Dlaczego rodzic reaguje zniecierpliwieniem na płacz dziecka?

Trudne emocje dziecka wymagają obecności, która nie przynosi dorosłemu żadnego potwierdzenia z zewnątrz. Płacz przerywa też obraz budowany na potrzeby otoczenia, przeważnie w momencie najmniej wygodnym. Reakcją może być zmiana tematu, pouczenie albo wycofanie uwagi na resztę dnia.

Kurs o ochronie dziecka przed manipulacją rodzica

Kurs pokazuje krok po kroku, jak wygląda ochrona dziecka w relacji z rodzicem stosującym manipulację, wraz z ćwiczeniami do zastosowania w codziennych sytuacjach oraz w toku postępowania.

Kurs STOP Manipulacji | Pakiet standard

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & psycholog sądowy