Nastolatek w konflikcie rodziców

Nastolatek wraca ze szkoły i zamyka drzwi do swojego pokoju. Odpowiada na pytania jednym słowem, wychodzi wyłącznie po jedzenie oraz spędza wieczór w słuchawkach. Zapytany, czy coś się stało, odpowiada krótkim zaprzeczeniem. Rodzic stojący po drugiej stronie tych drzwi nie ma jak sprawdzić, czy patrzy na zwykły etap dorastania czy na skutek tego, co dzieje się po rozstaniu rodziców. Nastolatek ma własny telefon oraz własne konto w mediach społecznościowych. Potrafi wyszukać sygnaturę sprawy i przeczytać pismo leżące na stole.

Opiszę, co może zmieniać się w konflikcie rodziców po dwunastym roku życia dziecka oraz jakie reakcje bywają na tym etapie odnotowywane. Wszystko poniżej dotyczy możliwości, nie pewników, ponieważ ten sam obraz z zewnątrz może mieć kilka różnych podłoży.

Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako biegły psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.

Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.

Dojrzewanie samo w sobie oddala nastolatka od obojga rodziców

Trzynastolatek zaczyna budować własną tożsamość w oparciu o to, czym różni się od dorosłych w domu. Krytykuje ich poglądy oraz sposób ubierania się i kwestionuje zasady obowiązujące od lat. Przenosi ciężar życia towarzyskiego poza dom oraz traktuje własny pokój jak terytorium, do którego można wejść po zapukaniu. Proces ten zachodzi w każdej rodzinie, także tam gdzie rodzice są razem od dwudziestu lat. Różnica polega na tym, że w rodzinie po rozstaniu każdy przejaw dystansu bywa odczytywany przez pryzmat rozstania rodziców. Znaczenie ma zwykle to, czy dystans obejmuje oboje rodziców równomiernie czy wyłącznie jedno z nich. Sprawdzenia wymaga również to, czy dotyczy on także nauczycieli, dziadków oraz dawnych znajomych.

Telefon daje nastolatkowi własny kanał kontaktu

Siedmiolatek rozmawia z drugim rodzicem wtedy, gdy ktoś dorosły poda mu telefon. Piętnastolatek pisze sam, o dowolnej porze oraz bez wiedzy kogokolwiek w domu. Dostaje też wiadomości bezpośrednio, łącznie z tymi, których być może wolałby nie przeczytać.

Zmiana ta działa jednocześnie na korzyść oraz na niekorzyść nastolatka ponieważ kontakt bywa dzięki niej łatwiejszy do utrzymania mimo rzadkich spotkań osobistych, ponieważ nie wymaga pośrednictwa drugiego dorosłego. Ten sam kanał daje jednak dostęp do treści, przed którymi młodsze dziecko było odgrodzone. Nastolatek może otrzymywać wiadomości o pieniądzach o terminach oraz o tym, kto jest czemu winien , a wiadomości pisane bywają czytane wielokrotnie i wracają do nastolatka za każdym razem, gdy sięgnie po telefon. Zdanie wypowiedziane na głos rozmywa się po kilku dniach, a to samo zdanie w formie tekstu zostaje w pamięci urządzenia.

Nastolatek dociera do informacji o sprawie sam

Pismo leżące na stole w kuchni zostaje przeczytane w dziesięć minut po wyjściu rodzica do sklepu. Nazwisko biegłego trafia do wyszukiwarki razem z sygnaturą sprawy. Nastolatek potrafi wpisać w internet określenia, które usłyszał w domu, oraz trafić na treści przygotowane dla dorosłych w trakcie postępowania. Nikt nie wyjaśnia mu, czym różni się wniosek od orzeczenia ani co znaczy zabezpieczenie kontaktów. Czyta twierdzenia jednej strony i może przyjąć je jako opis rzeczywistości, ponieważ nie ma z czym ich zestawić. Bywa również, że nastolatek natrafia na własne imię w piśmie procesowym. Opis jego zachowania sporządzony na potrzeby sprawy czyta się inaczej niż rozmowę o tym samym przy stole, a reakcją może być wycofanie w kontakcie z obojgiem rodziców.

Presja opowiedzenia się po stronie jednego rodzica

Młodsze dziecko rzadziej bywa pytane wprost o zdanie w sporze dorosłych zdarza się, że nastolatek dostaje takie pytania regularnie, czasem od obojga rodziców w tym samym tygodniu. Pojawiają się także w wersji łagodniejszej, jako prośba o opinię albo o potwierdzenie czyjejś wersji zdarzeń.

Do rodziców dołącza zwykle najbliższe otoczenie babcia pyta, jak było w weekend, ciotka komentuje przy okazji urodzin, a kolega ze szkoły rzuca uwagę o rozstaniu rodziców. Może być i tak że nastolatek odpowiada na te pytania kilkanaście razy w miesiącu oraz dopracowuje przy tym wersję, którą podaje na zewnątrz. Nastolatek broni jej przed każdym kolejnym rozmówcą, ponieważ zmiana zdania oznaczałaby przyznanie się do błędu wobec wszystkich, którym ją wcześniej przedstawił. Zjawiska powstające wokół tego opisuję przy sygnałach manipulacji dziecka przez rodzica.

Wstyd wobec rówieśników i milczenie o domu

Sprawa rodzinna bywa dla nastolatka tematem, którego nie porusza się w klasie. Kolega pyta, dlaczego w piątek nie może pograć dłużej w grę online, a odpowiedź wymagałaby opowiedzenia całej sytuacji domowej. Prościej dla niego wtedy jest wymyślić inny powód.

Milczenie na zewnątrz przeważnie przenosi się również do domu. Nastolatek przestaje mówić o sprawie także dorosłym, ponieważ każda rozmowa na ten temat kończy się pytaniami o rzeczy, których wolałby nie roztrząsać. Cisza bywa odczytywana jako brak problemu, choć może oznaczać coś dokładnie odwrotnego, u części nastolatków wstyd dotyczy nie samego rozstania rodziców tylko tego, co dzieje się wokół sprawy chociażby wizyty kuratora który robi wywiad wśród sąsiadów i wypytuje się o rodzinę.

Kiedy napięcie zaczyna wychodzić w zachowaniu

Zmiany bywają widoczne najpierw w szkole i przybierają  formę spadku ocen, spóźnień oraz wycofania z zajęć dodatkowych. Bywa nią również zmiana grupy znajomych na taką, której rodzice wcześniej nie znali. Wychowawca w szkole nie zna zwykle sytuacji domowej i opisuje to co widzi bez powiązania z czymkolwiek poza szkołą. Część nastolatków sięga w tym okresie po alkohol albo inne używki, przy czym samo takie zachowanie nie wskazuje na żadną konkretną przyczynę. Wystąpić może przy konflikcie rodziców oraz w rodzinach w których nic podobnego się nie dzieje a to , co wychodzi w ciele oraz w codziennym funkcjonowaniu dziecka opisuję przy objawach stresu u dziecka w konflikcie rodziców.

Prośba o zmianę miejsca zamieszkania

Kilkunastoletnie dziecko potrafi powiedzieć wprost, że chce mieszkać u drugiego rodzica. Rodzic słyszący ją pierwszy raz odbiera zwykle całą wypowiedź jako przemyślaną decyzję. Prośba bywa reakcją na zasady obowiązujące w obecnym domu oraz próbą znalezienia się tam gdzie wymaga się mniej. Bywa również powtórzeniem czyjegoś pomysłu, przedstawionym jako własny wniosek. Zdarza się też, że deklaracja pojawia się po jednej kłótni oraz znika po dwóch tygodniach.

Zdanie nastolatka w postępowaniu

Sąd powinien wysłuchać dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy oraz stan zdrowia i stopień dojrzałości. Rozsądne życzenia dziecka powinny zostać uwzględnione w zakresie wynikającym z tych okoliczności. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń w warunkach dostosowanych do wieku. Zawsze jak uczestniczyłam w wysłuchaniu dziecka zawsze działo się to w gabinecie sędziego albo w przyjaznym pokoju. Wiek nastoletni podnosi wagę wypowiedzi dziecka, choć nie czyni jej rozstrzygającą. Ocenie podlega również to na czym opiera się wyrażone stanowisko oraz czy dziecko dysponowało pełnym obrazem sytuacji. Spójna i płynna wypowiedź nie przesądza sama z siebie o tym, że przedstawione powody są rzeczywiste. Materiał dotyczący nastolatka może trafić do akt również w innych formach. Bywa nim dokumentacja szkolna oraz ustalenia z wywiadu środowiskowego, a przy dopuszczeniu takiego dowodu także badanie w OZSS. Więcej o tym, jak czytać zmiany zachodzące w dziecku między kontaktami piszę przy wpisie o tym gdy dziecko wraca od drugiego rodzica inne.

Co widać gdy nastolatek wycofuje się z obu domów

Część nastolatków nie wybiera żadnej strony i odsuwa się od obojga rodziców jednocześnie ogranicza rozmowy do spraw organizacyjnych, przestaje opowiadać o szkole oraz o znajomych, a czas spędza poza domem lub w swoim pokoju. Postawa taka bywa odbierana jako neutralność, choć może oznaczać wyczerpanie sytuacją. Nawyk trzymania dorosłych na dystans potrafi utrzymać się przez kolejne lata oraz przenieść na relacje w dorosłości. Skutki rozciągnięte w czasie opisuję przy psychologicznych skutkach manipulowania dzieckiem. Odmowa kontaktu wypowiadana przez nastolatka ma przy tym własną specyfikę oraz własny zestaw możliwych podłoży. Opisuję je osobno przy odmowie kontaktu z rodzicem.

FAQ – pytania o nastolatka w konflikcie rodziców

Jak odróżnić bunt nastoletni od wpływu drugiego rodzica?

Bunt nastoletni zwykle obejmuje wiele obszarów życia: zasady w domu, szkołę, obowiązki, sposób ubierania się czy potrzebę większej samodzielności. Sprzeciw wobec jednego z rodziców może się pojawiać, ale zazwyczaj zmienia się w zależności od sytuacji i nie prowadzi do nagłego, całkowitego odrzucenia tej osoby. Wpływ drugiego rodzica można podejrzewać wtedy, gdy zmiana nastawienia jest wyraźnie ukierunkowana na jednego rodzica, pojawia się nagle, a dziecko zaczyna powtarzać oceny, zarzuty lub sformułowania typowe dla dorosłych. Istotne jest też to, czy dziecko potrafi odwołać się do własnych doświadczeń i konkretnych sytuacji, które tłumaczą jego zmianę zachowania.

Czy sąd bierze pod uwagę zdanie kilkunastoletniego dziecka?

W sprawach dotyczących dziecka sąd bierze pod uwagę jego zdanie, uwzględniając wiek, stopień dojrzałości i możliwość świadomego wyrażenia własnego stanowiska. W przypadku nastolatka jego opinia może mieć duże znaczenie, ale nie oznacza że dziecko samodzielnie decyduje z którym rodzicem będzie mieszkać albo czy chce utrzymywać kontakty z drugim rodzicem. Sąd ocenia również, z czego wynika stanowisko dziecka, czy jest ono spójne z jego doświadczeniami oraz czy mogło powstać pod wpływem konfliktu między rodzicami.

Czy nastolatek może sam zdecydować, gdzie będzie mieszkał?

Nastolatek nie podejmuje samodzielnie prawnie wiążącej decyzji o tym z którym rodzicem będzie mieszkał. Jeżeli rodzice nie są zgodni w tej kwestii, rozstrzygnięcie należy do sądu który powinien kierować się dobrem dziecka. Sama deklaracja „chcę mieszkać z mamą” albo „chcę mieszkać z tatą” nie przesądza więc wyniku postępowania znaczenie ma również to, z czego ta decyzja wynika i czy stanowisko dziecka jest rzeczywiście jego własne.

Dlaczego nastolatek nie chce rozmawiać o sprawie z żadnym z rodziców?

Nastolatek może unikać rozmowy gdy czuje, że każde jego zdanie zostanie wykorzystane w sporze między rodzicami. Może obawiać się, że opowiedzenie się po jednej stronie zrani drugiego rodzica albo wywoła kolejną rozmowę, tłumaczenie i presję na zmianę stanowiska. Milczenie bywa wtedy sposobem na zachowanie dystansu od konfliktu i odzyskanie poczucia, że choć część sytuacji nadal pozostaje pod jego kontrolą. Znaczenie ma również to, czy wcześniej dziecko mogło swobodnie mówić o swoich odczuciach bez oceniania jego wypowiedzi przez dorosłych.

Czy wiadomości wysyłane nastolatkowi mają znaczenie w sprawie?

Treść wiadomości może pokazywać sposób komunikowania się rodzica z dzieckiem, poziom wywieranej presji, wzbudzanie poczucia winy albo angażowanie nastolatka w konflikt dorosłych. Sąd może zwrócić uwagę na cały przebieg rozmów ich częstotliwość oraz reakcje dziecka.

Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & psycholog sądowy